Niet lullen maar poetsen.

World On Fire

Dit bekende gezegde van de daadkrachtige Rotterdammers zou best wat vaker in praktijk kunnen worden gebracht.
Neem nou de aanpak van de klimaatcrisis die een hoge urgentie heeft.  Ik ben vaak sceptisch geweest over de kansen op succes.

Kritische Succes Factoren
Toch is een effectieve bestrijding meer dan wenselijk en ook niet uitgesloten. Maar daarvoor moet wel aan bepaalde voorwaarden worden voldaan. Ik noem ze de Kritische Succes Factoren, KSF’s. De belangrijkste KSF is  het besef van de urgentie, gevolgd door een centrale regie bij de aanpak. Dat is in Nederland moeilijk nu blijkt dat dit hoofdpijndossier is ondergebracht in twee ministeries, bij 4 ministers en een staatssecretaris. In plaats van in één ministerie onder één Minister. Aboutaleb bijvoorbeeld. Daarnaast blijft het globaal gezien een probleem zolang ieder land zijn tribale belangen blijft verdedigen. Dan komt er niets van de grond. Dat zijn dus drie bedreigingen.

Bottom up
Lukt het niet van boven af, “top down”, dan maar van onder op “bottum up”. Dat is de eerste kans. Bij “bottum up” kan je in eerste instantie denken aan (kleinschalige) gerealiseerde projecten. Geslaagde en mislukte projecten. Ook mislukte projecten zijn belangrijk. Want wat was de oorzaak, wat kan je van de fouten leren en hoe kan je ze voorkomen? Procesverbetering, een leermoment.

Ervaringen
Wat is er op dat gebied al gebeurd? Het is goed dat uit te zoeken. Je hoeft dan immers niet steeds het wiel opnieuw uit te vinden. Je hoeft niet nieuwe oplossingen te bedenken door denkgroepen (‘thinktanks‘) op te zetten, discussiegroepen te organiseren (fysiek of online) en te brainstormen. Je registreert projecten die her en der al lopen of die geflopt zijn. Er zijn al zat oplossingen. De wereld barst ervan, zowel plannen als realisaties en mislukkingen.

Een oplossing (Uit lesboek chemie VWO)

In kaart brengen
Eerst dus maar in kaart brengen wat er al is, ‘solution mapping’. Zoekmachines inzetten, gebruik maken van ‘Artificial Intelligence’ zoals de Amerikaanse biotech firma Atomwise dat doet bij het zoeken, in miljoenen artikelen en andere bronnen, naar sleutels voor de productie van nieuwe medicijnen op basis van eiwitsyntheses.

Kennisbank
Vervolgens de resultaten van het zoekproces in een database zetten, een internationale kennisbank, een Climate Solutions Database, de ClimaSolBase. De projekten en plannen worden gecategoriseerd naar diverse aspecten: land, soort/aard, grootte, succes/haalbaarheid, financiering etc. Er tekenen zich patronen en samenhangen af. Dat inzicht kan gebruikt worden om bestaande kennis ‘tailor made’ in te zetten. Ik noem dat de tweede kans.

Toepassing
Dat houdt in: (1) dat kennis wordt overgenomen en (2) dat eventueel (internationale) samenwerkingen tot stand gebracht worden. Het kan ook inspireren tot het vinden van nieuwe (practische) oplossingen. Innovatie is vaak het verbeteren van het bestaande. Daarvoor moet je weten wat er al bestaat. Het kan bijvoorbeeld een slimme overlevingstechniek zijn bedacht in een uithoek van de Filippijnen die breed toepasbaar blijkt te zijn. Een ecologische ‘survival of the fittest’. Darwin in de bestrijding van de klimaatcrisis.

Geen centrale regie
Je omzeilt hiermee ook de tweede bedreiging. Centrale regie is niet nodig, ieder land behoudt zijn autonomie. De ClimaSolBase is een virtuele bron van kennis die de wereld omspant.

www.ClimaSolBase

Middelen
Wat heb je nodig voor het opzetten van de ClimaSolBase? Allereerst een plan van aanpak, een ‘business plan’. Vervolgens een budget, waarvoor je lobbyisten nodig hebt. Dan moet je deskundigen hebben voor het opzetten en daarna vullen van de kennisbank. Als dat allemaal voor elkaar is moet je wereldwijd publiciteit aan de ClimaSolBase geven om de input, de aanmelding van bestaande projecten, en het gebruik (de output) van de database te stimuleren.

Uitvoering Estland?
Het opzetten van de ClimaSolBase zou gevraagd kunnen worden aan Estland (e-Estonia) dat zowel ver is in de ontwikkeling en beveiliging van digitale diensten als ook bereid lijkt te zijn tot samenwerkingen op digitaal gebied.

Mining
Het komt dus neer op de ontginning (‘mining’) van bestaande, bruikbare en toepasbare kennis in plaats van weer in een kleine ‘bubble‘ te zoeken naar nieuwe oplossingen. De kans is groot dat oplossingen die bewezen hebben te werken ook draagvlak hebben. Een kwestie van geloofwaardigheid.
De derde kans is de betrokkenheid van de jonge generaties.
Per saldo: drie bedreigingen en drie kansen. Of het lukt? Niet reactief maar proactief handelen. Maar het belangrijkste: niet lullen maar poetsen.

Edwin Kisman

 

Over de inzet van AI zie

Atomwise

Meer over e-Estonia, de digitale staat Estland in

Komt er een Minister van Digitale Zaken? Een goed idee? – dec 2021

Lees ook eerdere columns over de klimaatcrisis

Apocalypse Magazine. Een eigentijds klimaatblad – 27 sep 2019

Apocalypse Magazine wordt Apocalypse Nu – 4 okt 2019

Apocalypse 3. Als lemmingen naar de afgrond – 17 okt 2019

De pandemie een ‘man-made’ extinction – 9 apr 2020

Journal of Apocalypse Science (JAS). Corona en Stikstof onder één dak.- 3 juli 2020

Stikstof komt weer uit de kast. Na een coronastilte – 15 okt 2020

Klimaatcrisis, De slimste overleeft – 27 jan 2021

 

 

Klimaatcrisis en digitale chaos, urgente zaken? Hoezo?

Helaas. Ik hoorde (ik lees geen kranten meer) dat er géén Minister voor Digitale Zaken komt, een minister waar diverse partijen (zie leeslijst) voor hebben gepleit en ik ook. ’t Wordt een Staatssecretaris, slechts. Geen bovenbaas om met Marten Toonder te spreken. Bovendien, een onderbaas met nog een andere klus, Koninkrijksrelaties. Nou, dan weet je het wel. Dat wordt de helft van de tijd mobiel werken op het zonnige Aruba.

Staatssecretaris met ervaring
Een voordeel is dat de nieuwe Staatssecretaris al ervaring heeft met Toeslagen. Onder haar bewind groeide immers de uitvoering van die sociale maatregel uit tot een affaire.
Geen Minister, maar Staatssecretaris, tweede garnituur. Niet de statuur en het gezag van een minister. Ze mag opdraven in het overleg in de Ministerraad als haar beleidsterrein aan de orde is, maar ze heeft geen stemrecht. Behalve wanneer ze haar Minister vervangt. In het buitenland mag ze wel met “Minister” worden aangesproken, bijvoorbeeld als ze een weekendje naar Antwerpen gaat. Goed voor d’r ego.

Geen urgentie
Wat betekent dit? Géén urgentie van het Kabinet voor digitale zaken. Kennelijk zijn over ‘t hoofd gezien: een chaotische en falende overheids ICT in 2019, gevolgd door een toeslagenaffaire (foute input in het algoritme. ‘Garbage in-garbage out’.), de zwarte lijst van de Belastingdienst en de veiligheidslekken (Citrix en Apache Log4j). Duidelijk: de vorige Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken, Raymond Knops, heeft er ook niet veel van gebakken, hoewel hij grensoverschrijdende samenwerking ICT en identiteitsgegevens in zijn portefeuille had. Raymond was meer met zijn hoofd op de Caraïbische eilanden en bij de verbouwing van het Binnenhof.

Ambitie te over
Ik heb de taakomschrijving van de nieuwe Staatssecretaris Digitale Zaken bekeken. Een breed pakket waaronder ook, heel goed,: beperking regeldruk voor burgers en digitaliseringsstrategie voor Nederland. Wat kunnen we dáár van verwachten? Overigens valt het Nationaal Cyber Security Centrum niet onder haar verantwoordelijkheid. Toch ook een digitale klus? Die wordt onder de hoede van de Minister voor Justitie en Veiligheid gesteld.
De taakomschrijving van Alexandra van Huffelen is indrukwekkend en ambitieus, misschien wel té ambitieus. Het oogt als het profiel van e-Estonia. Ze heeft in vergelijking daarmee een probleem: zij kijkt tegen een achterstand van twee decennia aan.
Kortom, de aanpak van het ICT probleem straalt géén urgentie uit, terwijl het toch de smeerolie van het overheidsbedrijf is. Een centrale gezaghebbende regisseur ontbreekt. Een Minister van Digitale Zaken.

Klimaatcrisis ook niet urgent?
En hoe staat het met de urgentie bij de aanpak van de klimaatcrisis. Hoe dringend is de aanpak daarvan? Aan dit probleem blijken vier Ministers in twee Ministeries te gaan werken: de Ministers van  Economische Zaken en Klimaat (EZK), Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV), Klimaat en Energie (EZK), Natuur en Stikstof (LNV). En ook nog een Staatssecretaris Mijnbouw (EZK). Een leuk volleybalteam. Zijn die partijen in staat tot synergie of wordt het ieder voor zich en God voor ons allen?
Van de broodnodige centrale regie lijkt ook op dit onderwerp geen sprake. Wat we missen is : één Ministerie Klimaat geleid door één gezaghebbende, voortvarende spelverdeler, met vergaande bevoegdheden, die minder poldert en die bereid is impopulaire maatregelen te nemen.

Haast?
Nou kan je, kijkend naar vroegere klimaatcrises, zeggen dat het zo’n vaart niet loopt. Neem de Perm-Trias extinctie, “The Great Dying, a real mass extinction”, zo’n 250 miljoen jaar geleden, waarin 95% van alle in zee levende soorten uitstierven, ongeveer 70% van de gewervelde landdieren en ook eenderde van alle insectensoorten. Maar ja, die uitsterving deed er wel 1 miljoen jaar over ( inderdaad 10.000 eeuwen). Geologisch gezien een snel tempo.
En neem dan de Krijt-Paleogeen extinctie zo’n 66 miljoen jaar geleden toen een meteoor insloeg op het schiereiland Yucatán (Mexico). Een jarenlang verduisterde hemel. Planten waren niet meer in staat tot fotosynthese, grazers hadden geen voedsel, carnivoren geen prooien meer. Hoe snel ging dat? Zo’n enkele tienduizenden jaren ( 200 eeuwen). Waar hèbben we ‘t over?
Het gaat nù vooral om het species “mens”, dat op de afgrond afstormt. Een proces dat eigenlijk begon in 1750, het begin van de industriële revolutie. Het moment waarop grootschalige industrie begon te produceren, produkten en afval (vast en gasvormig), waarop de afnemers van die produkten begonnen te consumeren, en zelf afval begonnen te maken, daarbij de industrie aanzettend tot een hogere productie. Zelf versterkend. Dat alles exponentieel versneld door een rappe groei van de wereldbevolking, die in welvaart steeg en daardoor ook meer ging consumeren. Opwaartse spiraal.

Jazeker haast!
Wat cijfers over de groei van de wereldbevolking: 790 miljoen in 1750 aan het begin van de industriële revolutie, 8.910 miljoen (prognose) in 2050. Ruim 14 maal zoveel, in drie eeuwen.
Bovendien gaat het bij deze ‘man made extinction’ niet om willoze dino’s en sabeltandtijgers maar om de homo sapiens, intelligente primaten, die in staat geacht kan worden de ramp die hij zelf veroorzaakt heeft, te voorkomen. Dat vraagt om actie, niet over enkele eeuwen maar over hooguit over één decennium. Een nanoseconde op het geologische etmaal. De hóógste tijd, urgent dus. Formeer het klimaatcrisis team! Niet vier Ministers en een Staatssecretaris uit twee Ministeries.
Nee, een team onder een centrale gezaghebbende leiding in één ‘dedicated’ Ministerie.

Edwin Kisman

Lees de artikelen in AG Connect over een Minister van Digitale Zaken
Digitale sector: zorg voor minister van Digitale Zaken
AG Connect 19 mei 2021

Minister van Digitale Zaken, voor toezicht op AI
AG Connect 7 juni 2021

VNG: Minister Digitale Zaken kan een grote rol spelen
AG Connect 23 sep 2021

Dit wil de coalitie met digitale zaken
AG Connect 15 dec 2021

…en ook mijn column, waarin ook e-Estonia aan de orde komt

Komt er een Minister voor Digitale Zaken? Is dat een goed idee?
Vakblad 20 december 2021

Geheimtaal: de taal die alleen wij begrijpen

Zij begrijpen het niet

Een taal die alleen door de binnenwereld (wij) begrepen kan worden maar niet door de buitenwereld (zij). Geheimtaal. Soms doelbewust gebruikt, bijvoorbeeld in (potentiële) oorlogssituaties, vertrouwelijk e-mailverkeer of in criminele telefoonnetwerken. “De vijand luistert mee”. Soms niet doelbewust, bijvoorbeeld in de communicatie tussen horenden en doven waarbij een gebarentolk vertaalt of bij vreemdtaligen van wie je de taal niet spreekt, zoals Esperanto. Daarbij heb je dan handen en voeten nodig of een tolk. Tegenwoordiger schijnt dat ook gerobotiseerd te kunnen zoals door Enence, de “directe gespreksvertaler”.

‘Navajo’s Spoken Code’
Tijdens de Tweede Wereldoorlog hadden de Amerikanen in de Pacific oorlog ontdekt dat er een speciale Indianenstam, de Apache-Navajo bestond, waarvan speciaal getrainden (Code Talkers) een taal spraken die verder niemand verstond. Een eigen ontwikkelde taal op basis van het Navajo. Dus werden die Code Talkers door het US Marine Corps achter zendapparatuur gezet. De Japanners wisten dat het om het Navajo ging en probeerden een, op de Filpijnen gevangen, Navajo artillerist tot vertaling te dwingen. Het lukt de arme man niet omdat hij niet ingewijd was in de taal van de Code Talkers.

Enigma
De Enigma (=Grieks voor ‘raadsel’) was een elektromechanische codeermachine die in de jaren twintig in Duitsland op de markt werd gebracht. Zij werd tijdens de Tweede Wereldoorlog door de Wehrmacht gebruikt vanwege zijn hoge cryptografisch veiligheidsniveau, maar al tijdens de oorlog gekraakt door de Pool Rejewski. Dat feit wordt overigens ook aan de Brit Alan Turing toegeschreven (zie de film The Imitation Game). De Wehrmacht wist niet dat gebeurd was zodat de geallieeerden tot het einde van de oorlog inzage hadden in geheime Duitse berichten. Het betekende in een enkel geval ook dat een geallieerd konvooi niet gewaarschuwd werd en ten prooi viel aan Duitse U-boten. Uitsluitend om het geheim te bewaren van de gebroken code. Oorlogsboekhouding.

Vercijferen in vredestijd
Ik werd al tijdens mijn studie in m’n kraag gepakt door de Koninklijke Landmacht. Lichting 60/IV. De winter in Ede, de Elias Beekman Kazerne. In het weekend op een Lambretta scooter tussen Amsterdam en Ede, 90 km/u, heen en weer. Met vriend en mededienstplichtige Wim Hieselaar achterop. Over de snelweg (!), dat kon toen nog. Na een basistraining verhuisde ik naar de School Reserve Officieren Verbindingsdienst (SROV). Daarna kreeg ik, als verse vaandrig, de taak eenmaal per twee maanden een klasje toekomstige officieren in te wijden in het vercijferen van berichten. Veel Delftenaren. Nato Secret. Vercijferaars die met hun Hagelin vercijfermachines een eenheid zouden vormen met de verzenders van de cruciale boodschappen: de telegrafisten en lijnwerkers.

Hagelin
Bij gebrek aan Navajo’s moest het Nederlandse leger het doen met de Zweedse codeermachines. Zulke waarvan je eerst de sleutel moest instellen, waarna je met een toetsenbord je tekst kon coderen. Af en toe draaiend aan een zwengel. Nee, er zat in die tijd nog geen electromotor in, zoals bij de Enigma. Ik zwaaide af als tweede luitenant en kreeg enkele jaren later eervol ontslag op grond van “onverenigbaarheid met journalistieke werkzaamheden”. Aan vercijferen doe ik sindsdien niet meer.

Real time encryptie
e-Mails kunnen ook versleuteld verzonden worden. Dat kan bijvoorbeeld door een sleutel, een lange reeks willekeurige tekens, toe te passen bij de versleuteling en bij de ontcijfering van een bericht (symmetrische versleuteling). Veiliger is de asymmetrische versleuteling waarbij de sleutel uit twee delen bestaat: een “publiek” deel en een persoonlijk deel. Zender en onvanger hebben beide deelsleutels en verzenden met het publiek deel en versleutelen en ontcijferen met het persoonlijk deel van de sleutel. Windows schijnt ook ook de mogelijkheid van versleuteling te bieden met zijn Encrypting File System. Het versleutelen van telefoongesprekken gebeurt automatisch, in ‘real time’.

Gecodeerde artikelen
Soms lees ik artikelen waarvan ik denk, wat bedoelt hij of zij nou?  Het resultaat van ‘windowdressing’, driftig gebruik van deftige ‘in-crowd’ termen. Een soort geheimtaal, waarvan ik de sleutel niet ken. Een narcistische uiting, die na wat gepuzzel soms een niet eens onaardige redenering blijkt te bevatten. Was op één pagina A4 duidelijker geweest.

Edwin Kisman 

1

Voornemen 2022: geen Nieuws meer consumeren!

Pacman Nieuws

Ik ben op Nieuwsdieet gegaan. Al het Nieuws heb ik ‘on hold’ gezet. Op kerstavond heb ik de daad bij het woord gevoegd. Kwam dat door het overvloedige Kerstmaal of omdat ik het boek van Rolf DobelliHet Nieuwsdieet. Omgaan met de overload aan informatie” voor de tweede maal las? Ik denk, vooral dat laatste. Over het Nieuws dat ons als een Pacman opslokt.

Kranten opgezegd
Ik heb mijn (digitale) abonnement op de NRC al opgezegd. Het proefabonnement op Trouw zal ik niet verlengen. Het abonnement van de Volkskrant heb ik aangehouden, evenals de nieuwsbrief van de New York Times. Beide lees ik (voorlopig) echter niet meer.
Waarom ik de Volkskrant heb aangehouden en de NRC opgezegd? Heel triviaal. Twee gelijkwaardige kranten die op één praktisch punt verschillen: de digitale leeslijst van de NRC opent heel traag, de bladwijzerlijst van de Volkskrant is snel.

Televisie niet meer gevolgd
Het NOS journaal kijk ik niet meer, evenmin als Nieuwsuur en al die TV praattafels in de avond. Alleen af en toe een Beau (om andere redenen). En soms “Wintergasten”. Verder ben ik systematisch mails van vaste mailinglists aan het ‘unsubscriben’. Dat ruimt op. Mijn ‘inbox’ krijgt lucht. Een leeg bureaublad, fysiek en digitaal. Mooi zo. Met sociale media heb ik geen probleem. Daar ben ik nooit aan begonnen. Wat dat betreft ben ik langer ‘offline’ dan Bram van Montfoort die het in 2013 een jaar uithield.

Waarom info-detoxen?
Ik heb al vaker over dit ‘info-detoxen’ geschreven. Op 17 maart 2017 in “Genoeg van het nieuws” en op 23 januari 2020 in “Op Nieuwsdieet, mijd het nieuws”. Pas nu heb ik besloten het zelf in de praktijk te brengen.
Welke argumenten van Dobelli hebben me over de streep getrokken? In eerste instantie was het de tijdwinst die een Nieuwsdieet zou opleveren. Hij rekende dat voor, waarna ik voor mezelf ook zo’n berekening maakte. Ik kwam op zo’n drie uur per dag of 18 uur per week besteed aan nieuwsmedia. Deze winst is direct merkbaar.

Hoe relevant is het Nieuws?
Als ik nu als (mee)kijker af en toe naar het korte Zes-uurjournaal kijk vraag ik me af wat hierin de relevantie voor mij is. Moet ik het nieuws consumeren, ‘What’s In It For Me’? Ik kom dan bijna altijd tot de conclusie: niet relevant voor mij. Het is “Nice to know” of liever gezegd “Not Nice to Know” en zeker geen “Need to Know”. Bovendien is het nieuws vaak op rampen gericht, want rampen trekken de aandacht van lezers. Die aandacht is nodig als ‘umfeld’ voor advertenies. Volgens Dobelli hèt verdienmodel van kranten. Dat betekent dat Nieuws je opfokt, stress veroorzaakt.
Nieuws leidt je bovendien af. Het kost tijd voor je weer de focus hervindt op waar je mee bezig was.

Vernauwd wereldbeeld
Een nieuw element is het gebruik van algoritmen die Nieuws kunnen afstemmen op jouw interesses, dankzij de data verzameld door Big Tech bedrijven (Facebook, Google etc). Dat betekent dat jouw wereldbeeld haast onmerkbaar vernauwd wordt. Je komt in een tunnel die steeds nauwer wordt.
Het effect van een Nieuwsdieet is dat je van al deze negatieve invloeden bevrijd bent. Dobelli somt in zijn boek 22 bezwaren op die pleiten voor een Nieuwsdieet. Lees z’n boek.

Wat mis ik? Mis ik wat?
Wat betekent ’t voor mij? Ik zal niet weten of er een Minister voor Digitale Zaken, waarvoor ik onlangs gepleit heb, benoemd is. Mis ik niet. Goed als ‘t gebeurt. Ik zal ook niet weten of er een Wereldwijd Pact gevormd is om de klimaatcrisis aan te pakken. Waarvoor ik ook gepleit heb. Mis ik niet. Goed als het gebeurt.

Prioriteiten

Wat doe ik met de gewonnen tijd?
Wat staat er nu op mijn menu, nu mijn tijd niet meer wordt opgeëist door het Nieuws? Boeken, TED talks, Google, Wikipedia.
‘t Geeft me tijd om me op mijn boekenkast te storten, die ruim voorzien, maar toch behapbaar is. Ruim tweehonderd boeken kijken op mij neer. Dat doet me denken aan Napoleon die vóór de slag bij Gizeh in 1798 zijn soldaten toesprak en zei:” veertig eeuwen kijken op u neer”.
Ruim 200 boeken, 70 % non-fictie. Ongelezen, ingekeken, half gelezen, eenmaal gelezen, lang geleden gelezen. Die 200 boeken proberen mijn aandacht te trekken, steken hun vinger omhoog om als eerste aan de beurt te komen.

Prioriteitenlijst boeken 
Ik heb daarvoor een prioriteitenlijst opgesteld. Om en om, twee nonfictie boeken tegen één fictie. Drie jaar geleden heb ik in een opwelling in drie maanden 20 romans gelezen. Ik zal nu mijn lijst volgen en ga hierbij ook een tip van Dobelli gebruiken: een boek tweemaal, kort na elkaar lezen. En in sommige gevallen na afloop een ‘mindmap’ maken. Eindelijk heb ik weer tijd daarvoor.

Hoe verder? 
Heb ik spijt? Doorgaans heb ik geen spijt van genomen beslissingen. Dat moet nu ook nog blijken. Ik ben benieuwd welke draai mijn leven door het Nieuwsdieet krijgt. Hoe lang ik ’t Nieuws ‘on hold’ kan houden, hoe dit experiment afloopt. Is het zoiets als met het roken waarmee ik 15 jaar geleden gestopt ben? Dat is gelukt. Nu lekker ontspannen en zonder een Nieuwsdruk in m’n hoofd, de wereld beter begrijpen.

Probeer het ook eens.
Cold turkey’.
Ontspan lekker.
Gewoon doen!
You’ll love it!

 

 

 

Edwin Kisman

Eerdere columns die ik over dit onderwerp schreef:

Genoeg van het Nieuws!– 17 maart 2017

Op Nieuwsdieet, mijd het nieuws – 23 jan2020

2021 het afkickjaar. Van FOMO naar NMRB – 15 januari 2021

Boeken lezen! Om wijzer en succesvoller te worden.
Maar hoe, als je weinig tijd hebt?– 18 augustus 2017

Mijn ideale (non-fictie) boek– 24 april 2021

Mindmappen, een krachtig hulpmiddel– 27 november 2015

Komt er een Minister voor Digitale Zaken? Is dat een goed idee? – 27 december 2021

Twee jaar corona, een terugblik. Het ging fantastisch. Toch?

Ja toch?

Het kabinet Rutte III heeft alert en adequaat gereageerd op de virusuitbraak die ons land pardoes overviel. Het zat er bovenop en liet zich niet echt verrassen. Alles is op z’n pootjes terechtgekomen. Niet omzien in wrok dus.  Hoe hebben ze dat voor elkaar gekregen?

Twee jaar geleden
Ongeveer twee jaar geleden, op 29 april 2020, de pandemie begon net op stoom te komen, schreef ik de column “Hoe de senangity daalt tijdens de ‘ lockdown’ “. Ik citeer hieruit het volgende.

“Tijdens het voortduren van de ‘lockdown’ daalt het welbevinden van de opgehokte burgers. Waren ze aanvankelijk ‘senang’, allengs zijn ze dat niet meer. Hun ’senangity’ daalt. Is er een goed Nederlands woord voor ‘lockdown‘? Wat dacht u van ‘onthouding‘ of ‘spertijd‘, de avondklok ? De risicogroep, onze kwetsbare oudjes zullen dat fenomeen kennen.”
“De senangity van de kettinggangers daalt. Niet van alle overigens. De verstokte ‘introvert’ geniet. Anders is het gesteld met de ‘extrovert’. Die loopt tegen de muur op. Via het plafond weer omlaag.”
“Of het gezin met twee werkende ouders in een klein appartement, midden in de stad, met vier joelende kinderen, die ook nog eens af en toe les moeten krijgen. Die situatie doet denken aan een kleine kooi met teveel ratten, die elkaar de staart afbijten.”
“Laten we hopen dat de coronaonthouding niet te lang duurt. Het moet anderzijds ook weer niet te snel ophouden. Anders steekt het virus binnen de kortste keren weer z’n kop op. En daarna weer, en dan nog een keer. Dan belanden we in een situatie van periodieke onthouding, tenzij er intussen een pil is uitgevonden. Dé Pil.”

‘Look back in satisfaction’
Het is allemaal goed gegaan Als we nu terugkijken kunnen we vaststellen dat Rutte III het eigenlijk heel goed heeft gedaan. Omzien dus zonder wrok, zelfs met tevredenheid. Het liep immers allemaal op rolletjes: de regulering van het vliegverkeer, de beschikbaarheid van vaccins, de orkestratie van het vaccineren, inclusief het overhalen van de anti-vaxers, de beschikbaarheid van deskundigen, consensus, heldere maatregelen, via uitstekende persconferenties gecommuniceerd ook naar anderstaligen en laaggeletterden.

Het vliegverkeer aan banden gelegd
Het ging goed met het vliegverkeer. Pandemieën verspreidden zich vroeger met de snelheid van een zeilschip of van een kamelenkaravaan, nu gaan ze razendsnel de wereld over, via Boeing 747’s. Vliegverkeer daarom aan banden gelegd door, internationaal, af te spreken de bezettingsgraad omlaag te brengen tot SO 5 (Seat Occupancy 5%). Dat wil zeggen ca 15 tot 20 passagiers in een Boeing 777, afhankelijk van de stoelindeling. Een economy class retour Amsterdam – Bali ging daardoor omhoog van € 750 naar € 15.000 pp. Dat de ongelijkheid in de maatschappij hierdoor vergroot werd, werd voor lief genomen.

Niets heerlijker dan inhalen

De vaccinaties soepel verlopen
De vaccinaties, inclusief de ‘booster‘ rondes, waren uitstekend geregeld. Een uitgekiende vaccinatiestrategie werd opgezet volgens het parool van Dwight Eisenhower “Plannen zijn niets, plannen (aanpassen) is alles”. Een uitgekiende start in de achterhoede van de landenmarathon. Slim, want niets is heerlijker dan inhalen. Op weg naar de koppositie.

Vaccins in eigen beheer gemaakt
Er waren voldoende vaccins uit eigen kweek. De vaccinproductie werd genationaliseerd en vereenvoudigd door gebruik te maken van genetisch gemodificeerde koeien, de zgn mRNA koeienPharming had daarvoor de ‘know-how’ in huis (Stier Herman). Bood z’n octrooi aan, ‘open source’ (bedankt Pharming). Betekende meteen de grootschalige omscholing van een groot aantal veehouders. Het mes sneed aan méér dan twee kanten. Minder CO2 en NH3 uitstoot en boeren een eigentijdse job.

Anti-vaxers overgehaald
Anti-vaxers werden ook overgehaald. Het probleem met de anti-vaxers werd elegant opgelost. Er werd gezegd: ”Geen probleem. Als u ’t niet wilt, geven wij uw dosis aan iemand anders. Genoeg gegadigden”. Dat riep bij veel anti-vaxers een FOMO reactie op, Fear of Missing Out, ook bekend van de verslaving aan sociale media. Resultaat? “Geef mij toch maar m’n dosis”.

Ondersteunende deskundigen zat
Ondersteunende deskundigen waren ruim voorhanden Er waren voldoende teams van deskundigen: OMT, het Red Team, een Logistiek Team (het Defensie Team), het Green Team en nog wat andere kleuren. Ik moest denken aan Victory Boogiewoogie van Piet Mondriaan. Elke avond volop ronde tafels in TV studio’s om de dag door te nemen met nog méér deskundigen en nog méér zienswijzen. Allemaal een duit in het zakje. Ideale bronnen van wijsheid voor de onderbouwing van het kabinetsbeleid en om de kijkers klip en klaar uit te leggen hoe het zat. Geen verwarring mogelijk!

Persconferenties klip en klaar
Persconferenties waren volkomen begrijpelijk. De klare taal van de ‘persconferenties’ was voorbeeldig, elk woord werd door Irma met armgezwaai onderstreept. 17 miljoen journalisten aan de buis. Fantastisch. Iedereen begreep waar het om en over ging. Ook de anderstaligen en laaggeletterden. De avondklok werd zo aanvaardbaar gemaakt.

Avondklok aanvaardbaar
De avondklok (spertijd) werd ook aanvaardbaar gemaakt door het vuurwerkverbod voor jongeren te versoepelen. Rellen werden oogluikend toegestaan, wat ze weer minder aantrekkelijk maakten. Dat werd gecompenseerd door het kat-en-muis spel met de politie, wat zorgde voor voldoende adrenaline. Snelrecht, geen taakstraf maar strafblad, een extra ‘kick‘.

De horeca ook weer open
Zelfs de horeca werd geholpen. In opdracht van het RIVM stelden voedingswetenschappers van de WUR (Wageningen University & Research) een uitgekiend palet van voedingssupplementen samen bedoeld om het menselijk immuunsysteem te versterken. Belangrijkste ingrediënten: vitamine C en vitamine D. Op basis daarvan werden gerechten en dranken ontwikkeld, onder andere voor cocktails. Horeca ondernemingen die hiermee in zee gingen kregen het predikaat “veilig” en daarmee toestemming van het kabinet om open te gaan. Bovendien reageerden verzekeringsmaatschappijen met sponsorcontracten. Zij zagen wel wat in al die gezondheidsbevorderende maatregelen. Restaurants, terrassen, kroegen en speciale jongeren café’s lieten daar geen gras over groeien.

Kortom een eind-goed-al-goed jaar
Alles bijeengenomen is het een goed georkestreerde pandemie geworden, beter dan de Spaanse griep in 1918 en al die pandemieën daarna. Het kabinet had gelukkig de kennis uit het verleden in z’n rugzak. Sterker nog het had ervan geleerd en het toegepast.  Chapeau!

Zo was het aan ’t begin van dit jaar en zo is gaat nog steeds. De tijd staat toch weer stil. Geduld!

Edwin Kisman

Komt er een Minister voor Digitale Zaken? Is dat een goed idee?

Minister Digitale Zaken
Minister voor Digitale Zaken?

Misschien, dat is de vraag. In het regeerakkoord wordt er niet over gerept. Toch lijkt centrale regie een hoge prioriteit te moeten hebben. Er is veel mis gegaan de laatste jaren. Op het gebied van digitale projecten.
Een paar krantenkoppen uit 2019:
Overheid en haar ICT projecten: worsteling – 19 april
Problemen overheid met IT nog groter – 15 mei
ICT projecten overheid nog steeds chaos – 15 mei
Parlementair onderzoek naar ICT problemen overheid – 5 juni
Daarna volgden: de toeslagenaffaire, de daarmee samenhangende “regelfilie” van de Raad van State (die daar nu zelf van overtuigd is), een zwarte lijst van de Belastingdienst. En eerder al het etnisch profileren en het postcode stigmatiseren.

Ook vorige week was er paniek over een lek (Apache Log4j) en in 2020 was er de Citrix-crisis. De Onderzoeksraad Voor Veiligheid (OVV) bepleit in een recent rapport in het kader van ‘Cyber Security‘ een centrale regie:”Ook adviseert de OVV dat er één bewindspersoon komt die toeziet op digitale veiligheid. Nu is dat een verantwoordelijkheid van verschillende ministeries“. Wat voor de veiligheid geldt, geldt ook voor de eerder genoemde problemen.

De software hoeft overigens niet altijd en alle blaam te treffen. Het is ook de input, de opdrachten en de data die er in gestopt worden. De Mens achter het scherm. ‘Garbage In- Garbage Out’ (GIGO)

Oplosbaar?
Is in zo’n situatie een Minister voor Digitale Zaken (MDZ) een panacee? Is centrale regie een (goede) oplossing? Een Bewindsmens met een gealloceerd budget voor puinruimen. En is er een kandidaat met enig benul van zaken? Marietje Schaake (D66) werd genoemd, die op ‘t ogenblik directeur van het Cyber Policy Center van Stanford University is? Of komt de oplossing sowieso te laat? En is de klus niet te groot?

Sisyphusarbeid
Hoe groot is die klus? Stel je voor, een tanker met daaromheen een aantal parlevinkers. Die tanker, de overheid, is moeilijk van koers te veranderen. De parlevinkers zijn wendbaar, hebben allen hun eigen “waar”, hun eigen, zelf geïmplementeerde, ICT systemen. Geen onderling contact. Überhaupt geen belangstelling daarvoor. Breng daar maar eens orde in en communicatie tussen. Knippen en plakken in bestaande processen is een heilloze zaak. Hier wat verbeteren en daar wat opborstelen leidt tot “bloemkoolachtige” gedrochten.
Waar is het mis gegaan? Ga daar maar eens aan staan Minister voor Digitale Zaken (MDZ). Je zou kunnen beginnen met steun te zoeken in Estland en kijken hoe ze ’t daar hebben aangepakt. Vanaf 1994 al. We lopen achterop, een niet onbekend verschijnsel in Nederland, nietwaar?

Estland
Die kleine Baltische staat Estland wordt nu internationaal beschouwd als koploper op het gebied van een digitale samenleving ( e-Estonia). Een land met slechts 1,3 miljoen inwoners en op dit moment 80.000 ingeschrevenen uit andere landen (e-Residents), van over de hele wereld.

Ligging Estland
Baltische staten

Onafhankelijkheid behouden
Wat is het geheim van het Estlandse concept? Het vond zijn oorsprong in 1991 toen Estland onafhankelijk van de Sovjet Unie werd. Uit vrees om ooit opnieuw ingelijfd te worden werd besloten een digitale overheid te bouwen, om zo minder kwetsbaar te worden. Vier jaar later lag er een strategisch plan voor een informatiemaatschappij, een digitale staat. Voorvechter van deze ontwikkeling was de fysikus Jaak Aaviksoo.
Twee jaar later, in 1996, werd de “Tiigrihüpe” (Tijgersprong) gelanceerd. Geïnspireerd op Mao Zedong’s “Grote Sprong voorwaarts” ? De IT infrastructuur zou worden aangepast aan het Westerse niveau. Computeronderwijs werd op alle scholen geïntroduceerd en die scholen werden allemaal op het internet aangesloten. Het resultaat: brede IT kennis en internetgebruik door vrijwel de gehele bevolking van Estland.

Vertrouwen burgers
De daaropvolgende digitale diensten (e-services) die door de overheid ten dienste van haar burgers werden ontwikkeld en die ook goed werkten (!), versterkten de acceptatie van de digitalisering en daarmee ook het vertrouwen van de burgers in de overheid. ‘Collateral benefit’. Dankzij die breed gespreide IT kennis onstonden ook veel digitale start-ups, waaronder de bekendste Skype, Transferwise en Taxify.

Kritische Succes Factoren
De Kritische Succes Factoren (KSF) voor deze gang van zaken waren: (1) het stellige voornemen van het Kabinet om een Digitale Overheid te bouwen (e-Governance) en (2) als onderdeel daarvan, goedwerkende digitale diensten beschikbaar te stellen aan haar burgers, (3) diensten die onderling verbonden zijn en zo gegevens kunnen uitwisselen (een solide nationaal intranet) (4) en die het eigendom van de persoonlijke data bij de burger laten, die daardoor ook zelf de toegang ertoe kan bepalen, (5) waardoor, door al deze factoren, het vertrouwen in de overheid groot en bestendig werd. Het belangrijkste kenmerk van deze ontwikkeling? Het feit dat de digitale staat vanaf de grond af aan werd opgebouwd

‘Grass roots’
De digitale Estlandse staat is “grass roots” opgebouwd, zoals dat in fabrieksbouwtermen heet. Vanaf een “kale vlakte”. Daarin schuilt al meteen de eerste handicap voor de MDZ. De Nederlandse digitale staat had al decennia geleden op een kale vlakte gestart moeten worden. En de tweede handicap: hoe kan je werken onder een verziekt vertrouwen in de overheid? En vervolgens, hoe verander je de koers van de tanker en hoe stem je de parlevinkers op elkaar af? Krijgt je als MDZ voldoende bevoegdheden en budget, meer dan de kruimels die afvallen van de andere ministeries?

Briefing Centre directeur Anna Piperal
Anna Piperal, e-Estonia Briefing Centre
Ave Lauringson

Kennis delen
De MDZ hoeft niet helemaal zelf het wiel uit te vinden.Estland is graag bereid zijn kennis te delen. Dat gebeurt op een aantal vlakken al met Finland. Maar ook andere landen zijn welkom. In Tallinn is er een e-Estonia Briefing Centre, dat onder leiding stond van Anna Piperal, die opgevolgd is door Ave Lauringson. Ook wel de “showroom van het Estlandse concept” genoemd. Vorig jaar bezochten 45.000 bezoekers uit 130 landen dat centrum, waaronder een aantal van de Nederlandse Rijksoverheid.
Die bezoekers kwamen om er kennis op te doen, eventueel zaken over te nemen en mogelijk om tot samenwerkingen te komen. In 2018 bezocht onder meer staatssecretaris Raymond Knops van Binnenlandse Zaken dit centrum. Een van de parlevinkers. Vooralsnog heeft dit bezoek weinig zichtbaar effect gehad.

‘Corona tracing’
Een voorbeeld van die coöperatieve instelling en van de vooraanstaande positie van Estland op digitaal gebied is de deelname van het land in 2020 aan een consortium van de drie grootste landen van de EU – Frankrijk, Italië en Duitsland. Doel was het ontwikkelen van, ‘Privacy-Preserving Proximity Tracing’. Een systeem om veilig het “voetspoor” van Covid-19 te volgen. Estland is sinds 2004 EU lid en sinds 2007 lid van de Eurozone.

Ontwikkelingen van e-diensten
Een aantal cruciale diensten werd ontwikkeld en geïmplementeerd, zoals de introductie van een digitale ID-kaart, waarmee de burger toegang kan krijgen tot de online diensten, zoals de belastingaangifte, het digitaal stemmen, zijn patiëntendossier, recepten en digitale handtekeningen. Estland loopt voorop in de digitale ontwikkeling van overheidsdata met de nadruk op privacy en cyberveiligheid. De burger hoeft geen kantoren meer te bezoeken behalve bij het ophalen van de ID-kaart en een bezoek aan de notaris bij verkoop van onroerend goed, huwelijk en scheiding.

Bekijk voor een overzicht van de Estlandse ontwikkeling de TED Talk van Anna Piperal op YouTube (28 januari 2020)
What a digital government looks like

Opbouw in stappen
Hieronder een overzicht van de digitale diensten (e-services) die sinds 1994 werden ontwikkeld en geïmplementeerd. Als toelichting zijn bij elk “product/dienst” in ’t kort de geclaimde resultaten vermeld. Alle diensten zijn onderling verbonden, kunnen data uitwisselen en zijn toegankelijk voor alle Estlandse burgers en e-ingezetenen (e-residents)

e-ID CCard
Digitale ID kaart

De e-diensten in chronologische volgorde van ontwikkeling
e-Banking (1996). De invoering van het internetbankieren.
e-Cabinet meeting (1996). Gestructureerd online overleg. De gemiddelde duur van een Estlandse kabinetsvergadering is teruggebracht van 5 uur tot 30 minuten. Paperless.
e-Tax board (2000). Belastingaangifte door burgers kost nu 3 minuten online. Bijna iedere burger maakt er gebruik van.
m-Parking (2000). Te zelfder tijd geïntroduceerd als bijv Park-line in Nederland.
X-road (2001). Een nationaal integratie platform dat alle e-diensten koppelt, met lagere kosten voor datauitwisseling en het voorkomen van datalekken bij onbeveiligde databases (blockchain 2008).
e-ID card en digitale handtekening (2002). Ontwikkeld op basis van Finse techniek. De digitale e-ID kaart is in Estland verplicht gesteld, waardoor het een succes werd, in tegenstelling tot de introductie in Finland, die vrijwillig was. De burger is eigenaar van zijn persoonlijke data. Instanties als ziekenhuizen, verzekeringen, overheid hebben toegang tot die gegevens, als de eigenaar daar met behulp van die e-ID kaart toestemming toe geeft.
i-Voting (2005). Online stemmen. Eenderde van de stemmen werd online uitgebracht, waaronder stemmen uit 110 andere landen
Cyber security (2007). In 2007 is er een grote cyberaanval geweest. Het probleem werd dankzij internationale samenwerking opgelost. Daarna werd de veiligheid gewaarborgd door de ontwikkeling van blockchain technologie.
Blockchain technology (2008). Data waaronder oa burgerlijkestand gegevens worden beschermd door de door KSI ontwikkelde KSI blockchain.
e-Health (2008). Patiënten dossiers zijn geheel online, wat vooral belangrijk is in noodgevalllen.
e-Prescription (2010). Online afhandeling van medische recepten. Geen onleesbare recepten meer. Een samenwerking met Finland.
e-Residency (2014). De eerste digitale staat voor wereldburgers. Buitenlanders kunnen e-resident (digitale ingezetene) van Estland worden en bijvoorbeeld binnen 30 minuten een bedrijf opzetten
Road administration’s e-portal (2014). Diensten voor wegverkeer, zes maal sneller, 20% goedkoper en transparanter.
World’s first data embassy (2015). Estland is het eerste land ter wereld in ‘the cloud’. Kwetsbare databases en diensten hebben een backup in een streng beveiligd datacentrum in de Ambassade in Luxemburg.
NIIS X-Road consortium (2017). Het ‘Nordic Institute for Interoperability Solutions’ werd opgericht door Estland en Finland. Het is een pionier in internationale ‘e-governance solutions’. Bedoeld om betere diensten aan de burgers te leveren.
Seamless services roadmap (2018). Een plan om met ‘seamless services’ (naadloze diensten) een natuurlijke en innige band tussen de burgers en de staat te scheppen.. De eerste ‘seamless service’ startte in 2018
Governement AI Strategy (2019). Een gedetailleerd strategisch plan ter stimulering van de implementatie van AI oplossingen in publieke en private sectoren.
Proactive Schild Care (2020). Ouders hoeven bij de geboorte van hun kind voortaan niet meer zelf de voorzieningen aan te vragen waarop zij recht hebben.
Remote Verification for Notaries (2020). Online notariële aktes. Er zijn nu nog maar drie gelegenheden waarbij men fysiek aanwezig hoeft te zijn bij de notaris: bij koop en verkoop van onroerend goed, bij huwelijk en bij echtscheiding.

Zo zie je maar hoe een klein land groot kan zijn en wat er op het bord van de Minister voor Digitale Zaken komt te liggen. Als die Minister er komt.

Edwin Kisman

PS

Dubai ook ‘paperless’
Trouw (21 dec ‘21) meldt dat Dubai ook de ambitie heeft een papierloze staat en koploper in digitalisering te worden. “Vanaf nu noemt het emiraat zich ‘de eerste papierloze overheid’ ter wereld”. “Het idee is dat burgers nooit meer met al hun papierwerk naar het gemeentehuis hoeven te sjouwen, maar hier een app voor kunnen inzetten”. Zou de kroonprins van Dubai, sjeik Hamdan bin Mohammed bin Rashid al-Maktoum, nou wel of niet in Estland op bezoek zijn geweest.

Dezelfde Trouw meldt ook dat “De verkiezingen voor het Sportgala zijn begonnen. Bijna 1100 sporters en ruim 250 coaches kunnen deze dagen digitaal hun stem uitbrengen”. Ook hier schrijdt de tijd voort.

En kijk ook naar
Een overzicht van de historie van e-Estonia
Het ‘e-Estonia Briefing centre’ in Tallinn 

en lees mijn column

Vertrouwen, als er daar eens wat meer van was
22 november 2021

Corona: toch maar kiezen voor het ‘worst case’ scenario?

worst caseRutte III was tot nu toe kampioen in het scheppen van onvervulde, loze verwachtingen. Alsof men het spreekwoord “Hoge verwachtingen, vangen veel teleurstelling” niet kent. Loze beloftes oogsten teleurstelling, frustratie, woede en agressie. In die volgorde. Het ziet er nu naar uit dat ze hun les geleerd hebben. Optimisme ‘on hold‘, ‘worst case‘ troef? Proactief wordt de nieuwe lijn?

Scenario’s
Er zijn voor verwachtingen drie scenario’s mogelijk.

A. Méér gerealiseerd dan verwacht. Een geval van ‘Under promise, over perform’. Meevallers, leiden tot tevredenheid, senangity. Niet te vaak doen, want dan gaat men structureel méér verwachten en moet je altijd méér waarmaken. Richt je op de ‘worst case’.

B. Gerealiseerd overeenkomstig de belofte. Een woord is een woord. Of, “Zeg wat je doet en doe wat je zegt”. Het meest favoriete scenario. Weet de ander precies waar ie aan toe is.

C. Niet gerealiseerd wat beloofd werd.Over promise, under perform’. Een tegenvaller, een afknapper, teleurstelling, die leidt tot frustratie, vervolgens woede, dan agressie, tenslotte rellen. Valse verwachtingen gewekt, loze beloftes. Nou maakt het ook nog uit of dat bedoeld en structureel gebeurt of incidenteel. Het tast in ieder geval de geloofwaardigheid van de belover(s) aan. Zoiets geldt ook voor de kop van een artikel in een blad of krant die een verwachting wekt die in het artikel niet waargemaakt wordt.

Het was duidelijk dat het Kabinet, Hugo de Jonge voorop, vrolijk beschoeid, tot voor kort koerste op scenario C, dat uiteindelijk strandde in een teleurstelling. Bij zo’n afknapper zou Herman Finkers misschien helpen kunnen. Of juist niet. Te oordelen naar de titel van zijn (hand)boek “De cursus omgaan met teleurstelling gaat niet door“. Daarom, teleurstelling beter voorkomen dan genezen. Het is een kwestie van goed verwachtingsmanagement.

Koersval
Scenario C

Koersval
Het effect van hoge verwachtingen zie je ook bij het presenteren van de cijfers van bedrijven, bijvoorbeeld van hun kwartaalresultaten. Zijn die (veel) lager dan de markt verwacht, dan duikelt de koers. Bij het opstellen van een begroting kan je beter niet te optimistisch zijn over je omzetontwikkeling. Kan leuk zijn, maar je biedt een teleurstelling een schot voor open doel. Beter de toekomst conservatief inschatten. Een wat grijzer scenario hanteren. Geef meevallers een kans. Scenario A.

Weersverwachting
De enige verwachtingen waar we niet zo zwaar aan tillen als ze niet uitkomen zijn de weersverwachtingen. Een standaardreactie is “Gelukkig dat de mens niets aan het weer kan doen. Dat zou maar oorlog geven”. Een stoïcijnse instelling.
Een bekend voorbeeld van een weersvoorspelling die een beslissende rol speelde was die bij de voorbereiding van D-Day, 6 juni 1944. Het was toen de weerman die het groene licht voor de invasie gaf.

Tailor made
Overigens worden de weersvoorspellingen vandaag de dag steeds nauwkeuriger. Dankzij de toegenomen rekencapaciteit van (quantum) computers en AI. Zie bijvoorbeeld Infoplaza die steeds meer ‘tailor made‘ weersvoorspellingen levert. Marc van den Eerenbeemt schreef er over in de Volkskrant (31 aug 2020) “Steeds preciezer voorspeld”. In de New York Times (27 aug 2020) schreef Marion Renault over “The (booming) business of customized weather forecasts”.

Buffett
Buffett

Goed huwelijk
Ter afsluiting, en ter ondersteuning van het voorgaande, een citaat uit een interview van Particia Sellers met de wijze superbelegger Warren Buffett in Forbes (6 okt 2010): “What’s the secret of a great marriage? It’s not looks, nor intelligence, nor money – it’s low expectations

Wat in het begin van het jaar gold, lijkt nu wat veranderd. Proactief is de insteek geworden. Voor het eerst in twee jaar. Zit proactiviteit niet in de gereedschapskist van een Kabinet of alleen maar niet in dat van Rutte III? De tijd staat niet meer stil..

Edwin Kisman

Lees ook mijn column over ‘vertrouwen’
Vertrouwen, als er daar eens wat meer van was

1

Het is alsof de tijd stil staat. Het coronadebat kabbelt door.

Dinsdagavond kwam het duo Rutte/de Jong met aangepaste coronamaatregelen. Het debat kan weer beginnen. Een debat over Corona publiekelijk gevoerd, aan de TV borreltafels, draagt niet bij aan de geloofwaardigheid van de wetenschap, van de coronamaatregelen en van de betrokken ‘experts’. Verwarring onder kijkers. Een wetenschappelijk discours is goed. De ene wetenschapper heeft iets gevonden, de ander iets anders en vecht die ene aan. Zo’n debat is prima. Zo groeit onze kennis en onze wetenschap.

Aerosolen
Maarten Keulemans schreef in zijn artikel ‘Luchtoorlog om corona’ (Volkskrant 6 juli 2020) dat 200 wetenschappers in een open brief wezen op het risico van het meeliften van het Covid-19 virus op druppeltjes speeksel die zo klein zijn dat ze een tijdje in de lucht blijven hangen en blijven rondzweven in ongeventileerde ruimtes. Aersolen in binnenruimtes, een soort stabiele luchtemulsie. Ramen open dus. Maurice de Hond had zich al eerder sterk gemaakt voor het idee. Ontmoette als leek veel scepsis van die wetenschappers die een maand later die brief niet ondertekenden. Amrish Baidjoe, veld-epidemioloog en microbioloog, riep het kabinet daarna in een brief op mondkapjes in binnenruimtes te verplichten (NRC 30 juli 2020).

Baat het niet, dan schaadt het niet
In landen om ons heen waren  mondkapjes buiten verplicht, Nederland deed niet mee. “Andere cultuur”. De burgemeesters van Amsterdam en Rotterdam kwamen in opstand. Ahmed Aboutaleb zei: “Ik moet mezelf later nog in de ogen kunnen zien”. Hij moest ervan overtuigd zijn dat hij er alles aan gedaan had om uitbreiding van de besmettingen te onderdrukken. Baat het niet dan schaadt het niet. Femke Halsema zal ook zoiets gedacht hebben. Een mondkapje als ‘nudging’ instrument. Aanvankelijk voor bewustwording, daarna voor bewustblijving. Vooral voor (late) pubers voor wie ‘Fear of Missing Out’ (FOMO) leidend is en tegendraadsheid het normaal. Een lichtblauw mondkapje, al of niet drielaags, heeft een sterkere signaalfunctie, dan de ‘fancy’ afsluiters met een tijgerprint of leeuwenmuil.

Mondkapjes
Niet nodig, zei Van Dissel vorig jaar juli een Noors overzicht citerend: “laat 200 duizend mensen een week lang een mondkapje dragen, en je zult misschien één geval van besmetting voorkomen. Een buitengewoon klein effect”. Een typisch voorbeeld van ‘cherry picking’ (“cijfers zijn correct als ze mij welgevallig zijn”). Was het Nederlandse beleid soms gestoeld op het voorkomen van gezichtsverlies: “ Wie A zegt moet A blijven zeggen”? Ook Amrish Baidjo zei dat het erop leek of Nederlandse beleidsmakers waaronder Mark Rutte en RIVM-coronachef van Dissel een imagoprobleem (gezichtsverlies) vreesden als ze van mening zouden veranderen. „Er is zo lang gezegd: mondkapjes werken niet. Dan wordt het lastig daarop terug te komen. Het past in de trend dat er met te veel stelligheid is gecommuniceerd over dingen waarover geen zekerheid was.”


Ongeloofwaardige wetenschap

Augustin Landier, een hoogleraar aan de ‘École des Hautes études commercials de Paris’ en David Thesmas van het ‘Massachusetts Institute of Technology’ schreven in een artikel in Les Echos, “Covis – 19 and the meaning of Scientific Failure’ dat de gezondheidscrisis een gigantische onzekerheid zichtbaar heeft gemaakt en de grenzen van menselijk kennis heeft getoond. Wetenschappers hebben uiteenlopende standpunten ingenomen en zijn regelmatig van mening veranderd. Hebben tegenstrijdige onderzoeksresultaten gepubliceerd en later weer teruggetrokken. “De vrees onder wetenschappers bestaat dat ze uit de crisis komen met een volstrekte ongeloofwaardigeheid”.

Grote golf publikaties 
Daar bovenop kwam een tsunami aan publikaties, naar aanleiding van het Covid-19 virus. Een ‘collateral damage’. Een gevolg van de race naar het verlossende vaccin. Gewonnen door Pfizer en BioNTech. Het Allen Institute for AI (AI2) stelde vast dat er in die periode meer dan 130.000 wetenschappelijke publikaties op dit gebied waren verschenen. Voor het merendeel prematuur, soms speculatief, soms op schimmige websites gezet, niet volgens de normen ‘ge-refereed’, veel met voorlopige conclusies en een aantal dat weer werd teruggetrokken.

Beïnvloeding jonge volgers
Uit onverwachte hoek kwam ook nog eens het fotomodel Doutzen Kroes, een “influencer” met 6,5 miljoen volgers. Zij trok de vele tegenstrijdige conclusies van de experts in twijfel. De coronaparadox gaf haar daartoe de ruimte. Ze kwam met een complottheorie en aanbevelingen voor gezond eten. Promotie voor de Powerfoodlijn van haar  zuster Renske? Kritisch zijn is goed, maar beïnvloeding, op deze wijze, van 6,5 miljoen jonge, over het algemeen niet zo kritische, volgers leek niet zo verstandig. Een wetenschappelijk debat is inderdaad heel goed voor de ontwikkeling van de wetenschap. Maar dan wel binnen de muren van die wetenschap. Met gesprekspartners die het spel kennen. En naar buiten komen, pas als er consensus is. Ook internationaal. Breng niet het grote publiek in verwarring, dat de logica en het nut van tegengestelde meningen niet kan volgen. Om te voorkomen dat het grote publiek zegt “die experts? ze kunnen me wat”.

Zo was het een jaar geleden en zo is het nog steeds. De tijd lijkt stil te staan.

Edwin Kisman

1

Vertrouwen, als er daar eens wat meer van was

Covey's hypotheseVertrouwen is de basis voor goede samenwerking. De makke is dat vertrouwen zo kwetsbaar is. Dat het “te voet komt en te paard vertrekt”. En probeer dan maar eens die leegte te vullen en het wantrouwen om te buigen. Volgens Paul van Lange (VU) is dat alleen te bereiken met ‘social mindfulness’.

Economisch belang
Een goede samenwerking steunt op vertrouwen. Stephen Covey wijst in zijn boek ‘The Speed of Trust’ (2006) ook op het “economisch” belang van vertrouwen. Wanneer het vertrouwen binnen een organisatie daalt, dalen de snelheid en de efficiency van processen en stijgen de kosten. Omgekeerd stijgt de snelheid en dalen de kosten als het vertrouwen stijgt.

De kracht van vertrouwen
Een mooi voorbeeld daarvan is dat van Ricardo Semler en zijn bedrijf Semco.
Ricardo wilde de managementstijl van zijn vader van een autocratisch centralistische veranderen in een gedecentraliseerd participatieve. Dat botste.
Na ruzie met zijn vader, het land en het bedrijf verkeerden toentertijd in een crisis, besloot de vader zich terug te trekken en kon Ricardo een meerderheidsbelang in het bedrijf krijgen, dat later Semco zou gaan heten. Ricardo was toen 21 jaar. Wikipedia schrijft hierover:
“Bij zijn eerste dag als CEO ontsloeg Ricardo Semler zestig procent van alle topmanagers. Hij begon te werken aan een diversificatieprogramma om het bedrijf te redden”.

Zelfsturende eenheden
Drie ingenieurs stelden een innovatieprogramma voor, op basis waarvan satellieteenheden werden gevormd. Werknemers kregen eigen verantwoordelijkheid binnen die eenheden en eigen sturingsmogelijkheden. Eigen verantwoordelijkheid en onderling vertrouwen.
“De werknemers van Semco gingen akkoord met loonsverlagingen op voorwaarde dat hun aandeel in de winst met 39 procent verhoogd werd, managementweddes werden met 40 procent verlaagd en de werknemers kregen het recht om alle uitgaven goed te keuren.
Doordat de werknemers tijdens de crisis meerdere rollen uitoefenden, verwierven ze een beter inzicht in de werking van het bedrijf waardoor er meer suggesties kwamen voor het verbeteren van de business. De hervormingen die in die tijd werden ingevoerd, leidden tot 65 procent reductie van de voorraden, verlaging van de levertijden en een percentage productdefecten van minder dan 1 procent. Naarmate het economisch klimaat weer aantrok, verbeterden de omzet en winsten van Semco zeer sterk.” Dit dus dankzij meer vertrouwen.

Delegeren met vertrouwen

Delegeren in een sfeer van vertrouwen bevestigt de hypothese van Covey: meer vertrouwen, sneller processen. Als delegeren kan volstaan met een kort ‘social mindful’ overleg, zoals Paul van Lange dat noemt, kan de ‘span of (soft)control’ van een manager vertienvoudigd worden. Dus: snellere processen, minder managers dus minder kosten.

Sneller formeren

Zo had het formatieproces van het Kabinet in een sfeer van vertrouwen in maximaal één week afgerond kunnen worden, met een simpel regeerakkoord van hooguit 10 geboden (ter wille van de CU).
Ook de Tweede Kamer, nu een kuil met 17 slangen, zou, in een sfeer van vertrouwen, veranderen in een til met 17 (vredes)duiven die snel al koerend tot besluiten zouden komen. Minder wetten, simpeler wetten. Geen tweedracht zaaiers. Dagelijks wisselende blokken die gezamenlijk burgerspreekuur houden. Van dystopia naar utopia. Misschien wordt er teveel gepolderd, met te weinig onderling vertrouwen.

Sneller compenseren

Dan zou ook Daan Prevoo, de burgemeester van Valkenburg, zich niet hoeven te beklagen over de afwikkeling van de waterschade, nu ruim vier maanden geleden, waar nog steeds op gewacht wordt. Een kwestie van wantrouwen zegt hij, jegens de gedupeerden die worden gezien als potentiële fraudeurs. En wat te denken van die arme doorelkaar geschudde Groningers? Vertrouwen. Wel eens gehoord van “een woord is een woord”?

Wantrouwen

Wederzijds wantrouwen
Wantrouwen is de antithese van vertrouwen. Zo is waarschijnlijk een gebrek aan vertrouwen en zelfs wantrouwen binnen de overheid de bron van veel problemen.
Het zou de oorzaak kunnen zijn van bureaucratie: een gebrek aan vertrouwen tussen management en werkvloer. Bureaucratie is een symptoom van wantrouwen.
Er lijkt geen ruimte te zijn om verantwoordelijkheid en vertrouwen te geven aan ambtenaren, die daardoor bereid en in staat zouden zijn op een goede manier te  handelen in de geest van de wet. “Je doet het goed, je hoeft niet bang te zijn op je donder te krijgen”. “Donkers, dat heb je prima opgelost. Dat bedankbriefje van je klant, dat is toch fantastisch!” Zo’n vertrouwde arbeidsomgeving stimuleert creativiteit en levert snellere processen op, snelle afhandeling van verzoeken en lagere kosten. Onder andere omdat dit minder managers vereist (zie Semco). Dat wordt moeilijk! Die managers zien de bui al hangen.
Wetten en regels

De praktijk is dus: regels zijn regels en wetten zijn wetten. O wee, als je de lijn overschrijdt.
Overigens, als ooit het besef doorsijpelt dat vertrouwen het ’panacee’ is voor de overheidsproblemen, dan zal dàt veranderen nog méér tijd kosten dan het oplossen van het klimaatprobleem.


Potentiële fraudeurs

Voorlopig blijft de overheid “zijn” burgers wantrouwen, wat leidt tot: een toeslagenaffaire, de daarmee samenhangende “regelfilie” van de Raad van State (die daar nu zelf van overtuigd lijkt te zijn), een zwarte lijst van de Belastingdienst, het etnisch profileren, het postcode stigmatiseren. Wat nog meer? Tig scheve schaatsen,  een stapeling van missers en bestuurlijke fouten. De ICT blunders. Adieu geloofwaardigheid.
Waar velen zich nog steeds over verbazen, wat mij dan weer verbaast.

Burgers wantrouwen de overheid en geven die een sigaar uit eigen doos. Twee miljoen burgers bijvoorbeeld die zeggen: steek die naald maar in je eigen arm Hugo. Aan mijn lijf geen polonaise. We vertrouwen je niet.

Complotdenken
Wantrouwen is ook de bodem waarop complotdenken gedijt.
De aanstichters van 9/11, het vampierende pedofiele elite netwerk, de ‘flatearthers’, de te snel ontwikkelde vaccins (“in zes maanden, hoe kan dat nou?”). In het laatste geval wantrouwen jegens overheid, maar ook jegens de wetenschap.
Complotdenken is overigens niet alleen van deze tijd. De heksenjachten, de Albigensische kruistochten tegen de Katharen, de pogroms. Vaak door machthebbers geïnitieerd, politiek gemotiveerd. Ook religieuze leiders konden er wat van.
Het verschil met nu? Zoals vroeger pandemieën zich verspreidden met de snelheid van een zeilschip (de pest) zo verspreiden die zich tegenwoordig met de snelheid van een Boeing B747 en dijen complottheorieën uit met de snelheid van het licht, over het internet, met een R van 1000.

Pseudowetenschap
Complotdenken is het voorrecht van de denkende diersoort, de mens.
Aan complotdenken ligt vaak pseudowetenschap ten grondslag. Het verschil met wetenschap? Een wetenschapper wordt geacht voortdurend op zoek te zijn naar bewijzen die zijn hypothese onderuit kunnen halen. De pseudowetenschapper zoekt juist naar bewijzen die zijn theorie onderschrijven en versterken.

Betere wereld

Kort samengevat: voor een betere wereld, vertrouw een ander als jezelf.
Benader je omgeving met ‘social mindfulness’. Vertrouw. Succes ermee.

Edwin Kisman 

Boeken over vertrouwen

Stephen Covey – ‘Speed of Trust

Ricardo Semler – ‘Semco-stijl


Over leiderschap

Simon Sinek: Vertrouwen als kern excellent leiderschap

YouTube over social mindfulness 
Paul van Lange


Sites over complottheorieën
Universiteit Leiden

Universiteit van Amsterdam

University of Oregon

BNNVARA

1
2

Leg vast, die ‘eureka’ momenten

Leonardo da Vinci

Ik ben een volger van Leonardo da Vinci. Al decennia lang. Niet op Facebook, Instagram of Tik-tok. Ook niet op Twitter. Nee ik ben betoverd door en volg zijn notitieboeken, zijn Codexen.

Codex
Ik heb niet het vermogen van ’n Bill Gates die de Codex Leicester in 1994 op een veiling voor € 26,5 miljoen kocht. Dat zou nu wel meer zijn als ik kijk naar het versnipperde schilderij van BanksyLove in the Bin” dat onlangs werd geveild voor bijna € 22 miljoen terwijl het drie jaar geleden € 1,2 miljoen opbracht. Ik heb zo’n fysieke Codex ook niet nodig. Je kan online digitale versies bekijken. Geen witte handschoenen nodig om de pagina’s voorzichtig om te slaan. Gewoon ‘swipen’.

Anatomische studies
Anatomische studies

Exposities
Die eerste digitale versie zag ik in juni 2003 in het Louvre bij de tentoonstelling ‘Les Carnets de Léonard de Vinci’. Ik heb toen ook een lange blik geworpen op de Mona Lisa. Als fan van Leonardo heb ik natuurlijk ook andere exposities en plekken bezocht. Het meest opmerkelijke was een weekend in Milaan toen de Codex Atlanticus werd tentoongesteld. Ben vergeten wanneer dat was. In 2004 heb ik zijn geboortehuis en en museum in Anchiano nabij Vinci bezocht. In Rotterdam ben ik naar een reizende tentoonstelling geweest met reproducties van een aantal van zijn kunstwerken en van 70 nagebouwde uitvindingen. Ook het Clos Lucé, het kasteel in Amboise waar hij de laatste jaren van leven doorbracht als gast van koning Frans I van Frankrijk. Da Vinci was een genie en ‘homo universalis’.

Anatomie van de arm

Tekst en beeld
Waar ik voor val is zijn integratie van beeld en tekst. Zijn tekeningen en zijn mooie handschrift. Stuk voor stuk kunstwerken. De lijnen, de letters en de tekeningen in sepia op een sepia achtergrond. Zijn teksten zijn in spiegelschrift, hij was linkshandig. Ze zijn niet te lezen, ook niet voor de spiegel. Maar dat doet er niet toe.

Openbare octrooiaanvragen
Da Vinci noteerde zijn ideeën in notitieboeken. Het zijn notities van ideeën, voorstudies voor schilderijen en beelden, het zijn ‘labjournaals’ met observaties, bijvoorbeeld van de beweging van een vogelvleugel vijf eeuwen vóór de ontwikkeling van hogesnelheidscamera’s. Razend knap. Veel van zijn uitvindingen beschreven, als het ware een verzameling openbare octrooiaanvragen.

Gedachte verstoten door nieuwe

Notitieboek waarom?
Gedachten en vooral ideeën verdienen het om vastgelegd te worden. Vooral de waardevolle, de ‘eureka’ momenten. Doorgaans blijven flitsen niet lang hangen. Komt er een nieuwe prikkel of gedachte dan wordt de vorige al weer uit het kortetermijn geheugen verdrongen. Als een biljartbal die door een andere bal naar de hoek van de tafel wordt gestoten en daar in de zak verdwijnt. Het is dus zaak om die flits zo snel mogelijk te noteren. Of om ‘m te zekeren, door ‘m een paar keer te herhalen of ‘m in je geheugenpaleis te plaatsen. En als je ’m al kwijt bent kan je proberen er weer op te komen door even terug te lopen, terug naar de omgeving waarin de gedachte opkwam.

Zo veel mogelijk aantekeningen maken
Het beste is echter door aantekeningen te maken. Als je geen notitieboekje bij de hand hebt kan je op z’n minst steekwoorden neerpennen op de achterkant van een bierviltje of op een mondkapje. Later werk je je gedachte dan uit. Beter is altijd een notitie boekje bij je te hebben. Een dicteerapparaat kan ook. Dat is tegenwoordig niet zo’n probleem. Gewoon een iPhone met een geschikte app zoals “Dictafoon”. Je speelt dan naderhand je iPhone met het dictaat af. Houd ‘m voor je computer waarop het tekstprogramma “Word” geopend is. Het dictaat wordt rechtstreeks in getypte tekst omgezet. Wonder van moderne technologie!

Joshua Foer

Achteraf reconstrueren
Heb je geen notitieboekje of dictafoon bij je dan kan je altijd proberen je gedachten zo veel mogelijk te reconstrueren door achteraf een mindmap te maken. Het associatieve karakter van deze techniek maakt het mogelijk ook naderhand een groot gedeelte van de gedachten weer op te halen.
Hoe leggen we onze gedachten vast onder verschillende omstandigheden? Een paar voorbeelden uit mijn eigen praktijk, beschreven in eerdere columns.

Het brainstorm moment, tijdens het ontwaken
“ Voor ’t geval me zoiets ’s nachts overkomt heb ik naast het papier ook nog een klein lampje liggen. Gedachten, ideeën, associaties, een hele waaier. Soms zijn het resultaten van ‘n inprenting vóór het slapen gaan. Een probleem, een concept, een constructie. Helder geformuleerd”.

Tijdens het roeien op de Concept2 roeimachine
“ Ik heb intussen ontdekt dat ik tijdens het roeien op een Concept2 een zelfde staat van ontspanning bereik als onder een douche. Ik heb daarom een notitieblok en een potlood naast me liggen om de invallen vast te leggen. Af en toe stop ik en noteer wat. Het laterale denken wordt gestimuleerd. De verveling verdreven” .

Ideeënboek

Midden in de nacht, het nachtelijk intermezzo
“Ik werd midden in de nacht wakker, een uur of drie en kon niet weer in slaap komen. Merkte dat mijn hoofd vol zat met gedachten en ideeën, door het lezen, het ordenen van idee-mappen en het denken erover. Het onbewuste was door blijven werken. Ook de angst mijn ideeën te vergeten hield mij uit mijn slaap. Vastleggen. Ik uit bed. Naar de tafel in de kamer. De lampen erboven waren gelukkig wat gedimd, anders zou ik te wakker geworden zijn. Ik heb een stapeltje papieren gepakt en ben haastig en snel gaan schrijven, als bij ‘freewriting’ , zonder te letten op punten of komma’s, voortdurend tegen mezelf zeggend “leesbaar schrijven”. Gedachten, associaties. Een lineaire mindmap”.

Tot slot: máák dat ideeënboek
Al die losse flodders moeten op een gegeven moment worden verzameld. Tot een coherent geheel gemaakt. Bijeengebracht in een ideeënboek, een persoonlijke codex. Door schrijven, tekenen of mindmapping. Dat kan ‘old school’ op papier of digitaal. Wat ‘top of de bill’ is, is dat je de gedachten indexeert, ‘tagged’, zodat je weet wat je wáár kunt vinden. Succes er mee!

Edwin Kisman

Lees ook eens de volgende columns

De Ideeënfabriek of het ‘brainstorm moment’ – maart 2015
Goed geheugen: aangeboren of aangeleerd? – 13 april 2017
Bewegen is goed, maar wat doe ik tegen die verveling? – 21 dec 2020
Een ‘retraite’ om weer inspiratie op te doen – 10 sep 2021

En de volgende links
Leonardo da Vinci, WIKI
Het geheugenpaleis De vergeten kunst van het onthouden van Joshua Foer 

 

2

Plagiaat is pronken met andermans veren.

Andermans veren © Edwin Kisman

Geen “ere wie ere toekomt”. Plagiaat is zowel diefstal (asociaal: negatief) als hergebruik (klimaatdenkend: positief). Dat pronken gebeurt overigens niet na het stelen van geld. Dan dus geen plagiaat.
Ook geen sprake van plagiaat als je bij hergebruik vermeldt “Die veren zijn van Peter de Waard (Volkskrant)”. Dat heeft hoogleraar Mark Kramer verzuimd te doen in een van zijn columns. De poppen aan het dansen. Het liep echter met een sisser af. Volgens de Volkskrant van 25 september mag Mark aanblijven als bestuurder ondanks het verpletterende oordeel van een commissie bemand door integriteitsdeskundigen. De Raad van Toezicht van het Amsterdam UMC wil ‘m aanhouden. Mazzelaar, door het oog van de naald gekropen.

Nepdata
Een speciaal geval is dat van een andere hoogleraar, Diederik Stapel. Die fabriceerde onderzoeksgegevens uit z’n duim. Nou ja, zijn alter ego deed dat, want Diederik weet dat zoiets niet hoort. Vervolgens steelt Diederik die gegevens van z’n alter ego en gaat ermee aan de pronk. Plagiaat want hij noemt niet de bron. Als je het anders wil zien, noem het dan fraude. Diederik werd een gerenommeerd wetenschapper voor zo lang het duurde. Hij betreurde het en leest op YouTube zijn spijtbetuiging voor. Zie de leeslijst.

Ratrace
Eva Baaren wijst in ScienceGuide van 10 februari 2021 op een neveneffect van de affaire Stapel. Het was “een katalysator voor kritiek op de competitiegedreven wetenschap”. De “ratrace”. ‘Collateral benefit’ dus.

Naakt 1957 © Edwin Kisman

Plakken op Insta
Dan heb je daar de dieetguru Sonja Bakker, een ander geval. Knipt recepten en laat die op “Insta” plakken. Aan de kaak gesteld door RTL Boulevard. Daar kreeg ze spijt van, Niet uit zichzelf. Ze kreeg doodsbedreigingen. Zou ik ook spijt krijgen. In een gesprek met Privé schijnt ze te hebben gezegd “Dat zijn we nu aan aan het herstellen. Ik moet met de billen bloot”. Billen bloot? Dat hoeft nou ook weer niet. Dat leidt maar af van de plagiaat.
Overigens realiseer ik me dat de aanleiding voor doodsbedreigingen de laatste tijd sterk aan inflatie onderhevig is. Nee, ga nou niet meteen de sociale media de schuld geven. Dat weten ze zelf ook wel.

Recidivist
En wat te denken van de kunstenaar, uitvinder en plagiaateur Daan Roosegaarde. Hij werd meermalen beschuldigd van plagiaat. Eind augustus nog naar aanleiding van de onthulling van zijn installatie Liquid Landscape in het Italiaanse openluchtmuseum Arte Stella. Jeroen Junte schreef er over in de Volkskrant van 25 augustus. Een letterlijke kopie van een werk van de Nederlandse kunstenaar Zoro Feigl, die als volgt reageerde:” Ik stond perplex toen ik het zag. Dit is gewoon exact hetzelfde als een tijdelijk werk dat ik 2013 maakte voor een financiële instelling”. De heren zijn er nog niet uit.
Iets soortgelijks overkwam de schoenontwerper Jan Jansen toen hij in 2005 op bezoek was in Tokio en daar, in een winkel van Armani, zijn ‘tutti piedi’ zag. Een schoen die hij in 1981 had ontworpen. Zijn ontwerpen werden vaak gekopieerd. Onder andere door grote merken als Dior en Prada. Zijn reactie “Dan verzin ik gewoon weer een nieuwe schoen”. Een stoïcijnse instelling. Harmen van Dijk schreef erover in Trouw van 19 juni 2021. Zie leeslijst.

Cryptomnesie
Ook in 2016 heeft Roosegaarde verwijten van plagiaat gekregen: van wetenschapper Bob Ursem en van de kunstenaar Ger van Elk, aldus Junte.
Wat is er aan de hand met Daan? Het lijkt er op dat hij lijdt aan ‘cryptomnesie’. Een idee oppikken, het overnemen en vergeten dat je het van een ander hebt. “Onbewust plagiaat”? Van de prins geen kwaad weten. Nou dan weet je het wel. Douwe Draaisma beschrijft ‘cryptomnesie’ in zijn “Vergeetboek”. Verzachtende omstandigheden? Zou Roosegaarde nog aan die aandoening geholpen kunnen worden?

De vaas van Bas
Een interessant voorbeeld van doorontwikkeling zijn de vazen van de ontwerper Bas van Beek. Gezien in het Kunstmuseum in Den Haag. Bas verwerft de mallen van glazen vazen en gebruikt die opnieuw met een kleine aanpassing. De mallen worden niet gesloten maar licht geopend vastgezet waardoor tijdens het gieten van het glas in de spleten uitstulpingen ontstaan. Voila, de vaas van Bas. Plagiaat? Nee, doorontwikkeling.

Technologische vooruitgang © Edwin Kisman

Voortborduren
Voortborduren op de ideeën van anderen is de basis van (technologische) voortuitgang. De mens die ontdekte dat het rollen op een boomstam makkelijker ging dan transporteren op een slee. Een ander mens die die boomstam in plakken zaagde en er een as doorheen stak, die onder een bak bevestigde en er een paard voor zette. Hoppa. Een achter-achter-achter kleinzoon daarvan die een stoommachine aan de as koppelde. Enzovoorts. Voortbordurend op andermans ideeën. Doorontwikkeling.

Technologische vooruitgang
Zo gaat het helemaal in de historie van de vooruitgang. Een oud idee tegen het licht houden en verbeteren. De SCAMPER methodie werkt zo. Vanuit het startpunt de alternatieve opties proberen: Substitute? Combine? Adapt? Magnify? Put to other uses? Eliminate? Rearrange/Reverse?.
Ook werken volgens het populaire adagium : ”Beter goed gejat dan slecht bedacht”. Hopelijk brengt ons dat nog deze eeuw een fusiereactor. Energieprobleem opgelost.
Het is een kwestie van goed jatten.

Edwin Kisman

Leeslijst

Merel Schut AD 13 okt 2014  update 6 feb 2016
Eva van Baaren, Science Guide 10 feb 2021
Univers Redactie 27 juni 2012 , Tilburg University
De ontwerpen van Jan Jansen zijn zo vaak gekopieerd.
Harmen van Dijk, Trouw 19 juni 2021
1

Genoeg ?!

Genoeg uitgegeven

Wat heet genoeg? Genoeg is net als smaak, er valt niet over te twisten. Wat voor de een méér dan genoeg is, is voor de ander nog lang niet genoeg. Zo houden?

Wat is genoeg?
De Zwitserse schrijver Rolf Dobelli stelt dat een inkomen van een ton ruim voldoende is. Lijkt me ook. Maar voor Rupsje Nooit Genoeg is ’t dat bij lange na niet. Een blokje huizen erbij en een Grand Prix in de blonde duinen. ‘Now we’re talking’.
Terwijl voor de een twee maaltijden per dag genoeg zijn, droomt een ander van een zevengangen diner, overvloedig besprenkeld met Premier Cru-wijnen.
Is voor de één een Hema horloge van € 5 genoeg, de ander struint het web af naar een goud gerande Rolex, Limited Edition. Zijn negende. Alsof je de tijd daarmee beter onder controle krijgt.
Terwijl de een kiest voor een camping in Hoek van Holland, verkiest de ander de Maagdeneilanden. Da’s pas een paradijs. Blanke stranden, smaragdgroen water en vooral veel brievenbusfirma’s, meer dan maagden.
“Genoeg” is dus rekbaar. Zo laten of toch grenzen stellen? Soms is dat nodig.

Voortdurend streven naar méér
De meeste mensen streven naar méér. Dat Wilders minder wilde was dan ook opmerkelijk.
Die drang naar méér kan neurologisch, evolutionair en ook economisch verklaard worden. Een vurig verlangde aankoop kan in de hersenen neurotransmitters aanmaken, die op hun beurt een beloningspad activeren en zo een geluksgevoel teweegbrengen. Die vaak van korte duur is. Het hebben van de zaak, is immers het einde van het vermaak. Na de hosanna een terugval: de hedonistische tredmolen.
Voor de jager-verzamelaar was méér vergaren een kwestie van overleven. Morgen zou ‘t wel eens een dag zonder vangst kunnen zijn. Die drijfveer is blijven hangen in de mens en vormt mogelijk de basis van de “onverzadigbare behoeften” waarover de Skidelsky’s het hebben.

Skidelsky’s

Hoeveel is genoeg?
Robert Skidelsky en zijn zoon Edward verklaren in hun boek “How Much is Enough?: Money and the Good Life”dat die “onverzadigbare behoeften” voortvloeien uit het kapitalisme. Was geld in de oudheid een middel om het doel, een goed leven, te bereiken. Sinds de opkomst van het kapitalisme, vanaf de industriële revolutie, werd geld van middel tot doel verheven. Het heeft, volgens de Skidelsky’s weliswaar het goede leven mogelijk gemaakt, maar heeft gelijktijdig dat oorspronkelijke doel, het goede leven, als prioriteit uit het oog verloren.

Keep up with the Joneses
Die drijfveren, die mogelijk samenwerken, maken het moeilijk de “onverzadigbare behoeften” van de mens te beteugelen. Méér, méér, méér is het credo. Daarnaast speelt ook status een rol, we moeten, zoals de Skidelsky’s het noemen, “keep up with the Joneses”. Jaloezie, overtroeven. Buurman een Lamborghini Aventador? Ik een Porsche Carrera GT al moet ik daarvoor mijn hypotheek uitbreiden.
Anderzijds bestaat er zoiets als angst voor “sociale daling”, zoals Jonas Kooyman dat in de NRC van 3 oktober beschrijft. Dat leidt tot “doen alsof” en “middelmatige luxe”. Ietsje méér dus dan genoeg, maar net niet over de top. Het verlangen naar meer, mooier en beter wordt vandaag de dag ook nog eens breed aangejaagd door de sociale media. Van kampvuurtje tot bosbrand. Facebook, Instagram, Tik-tok, al dan niet met influencers als voorzangers. De inprenting van een schoonheidsideaal.

BBP gaat vóór uitstoot

Grenzen aan de Groei
“Genoeg” verheffen tot een norm? Dat zal niet zomaar lukken.
Ondanks de donkere wolken die zich boven onze planeet samenpakken blijft onze economische groei doorgaan. Het bbp van Nederland is in 2020 met 3,9% gegroeid, in 2022 wordt een groei van 3,5% verwacht. Een streepje lager, maar als de groei met dit tempo doorgaat is het bbp in 2050 bijna driemaal hoger dan nu. Reken het zelf maar uit. Dankzij de toegenomen produktie, energieconsumptie en de daarmee gepaard gaande afvaluitstoot (zowel gas als vast). Hoe moet dat als we volgens “Parijs” onze broeikasgasuitstoot in 2050 teruggebracht moeten hebben naar netto bijna nul?

Apocalyps voorkomen
We moeten dus vasthouden aan het begrenzen van die “onverzadigbare behoeften”. Het moet genoeg zijn. Domweg, vanwege die donkere wolken boven elke horizon op onze planeet. Het zijn de voorboden van een Apocalyps. “Grenzen aan de Groei” werd in 1972 al geroepen door de Club van Rome. Het rapport werd uitgewerkt door een team van MIT onder leiding van Dennis en Donella Meadows. Wat is er mee gedaan?

Min of méér?

Hoe dan?
Genoeg, hoe dan?
Produktie verminderen, consuminderen, geen of minder reclame om de verkoop aan te jagen, minder vervuiling, afval minderen te land, ter zee en in de lucht. De aarde minder uitputten. Welvaart beter spreiden. Korter werken, de droom van Keynes waarmaken, maximaal 3 uur per dag.
De Skidelsky’s doen in hun boek uit 2012 ook aanbevelingen: een basisinkomen voor iedereen, progressieve belasting vooral op (exhorbitante) bestedingen in plaats van op inkomen en vermindering van reclame door de kosten ervan niet meer aftrekbaar te maken.
Veel minderen en ontspullen om méér van dat ene ingredient te krijgen: een goed leven.
Want, om met Jason Hickel te spreken “Less is More”.

Edwin Kisman

Lees meer over ontspullen – columns 
Boeken fileren kan ook nog
28 okt 2016
Het ‘Endowment effect’ staat opruimen in de weg
2 dec 2016
Mijn knipselarchief,nu digitaal
27 jul 2018
Opruimen en ordenen met een fraudeleermoment
30 okt 2019

Lees meer over de donkere wolken – columns 
Apocalypse Magazine. Een eigentijds klimaatblad
27 sep 2019
Apocalypse Magazine wordt Apocalyps Nu!
4 oktober2019
Apocalypse 3. Als lemmingen naar de afgrond
17 oktober 2019
Journal of Apocalypse Science (JAS) Corona en Stikstof onder één dak
3 juli 2020
Klimaatcrisis: De slimste overleeft
27 jan 2021

En de sites..
Existential Risk Observatory 
Genoeg. Precies wat je nodig hebt,Website Shelly Rosso 

..en de boeken
Robert & Edward Skidelsky (2012) “How Much is Enough? The Love of Money and the Case for the Good Life”
Jason Hickel (2020), “Less is More. How degrowth will save the world”.
Marieke Henselmans (red) (2001) Genoeg uitgegeven. handboek voor consuminderen
Hanneke van Veen, Rob van Eeden (1994) Meer doen met minder (Genoeg)

1

Een autobiografie? Begin er tijdig aan

Reis terug in de tijd

Tijdens mijn retraite, waarover ik twee weken geleden schreef, was ik van plan aan de hand van aantekeningen in mijn agenda’s een reis terug in de tijd te maken. De basis voor een autobiografie. Ik begon in juli van dit jaar met het teruglezen van mijn agenda’s, die ik vanaf 1954 heb.

Agenda’s
Sinds acht jaar heb ik grote  Moleskine agenda’s, met een slap zwart kaft. Ze liggen goed in de hand, zijn goed beschrijfbaar en overzichtelijk. Op de linker pagina een weekkalender en op de rechter een blanco pagina met ruimte voor aantekeningen. Ideeën, observaties. Ik heb net een nieuwe gekocht, die ik meteen in gebruik kan nemen omdat hij over 18 maanden loopt. Van juli 2021 tot december 2022. Betekent dat ik al ver vooruit kan plannen.

Feiten roepen herinneringen op of versterken die

Geholpen herinnering
Ik ben terug gaan lezen. Heb belangrijke gebeurtenissen gemarkeerd, feiten en ervaringen waaromheen een web van herinneringen kan ontstaan.  Herinneringen die daardoor ook weer scherpte krijgen. Naarmate de tijd verstrijkt vervagen herinneringen immers. Alsof de ruit waardoor je kijkt steeds meer beslaat, tot je op een gegeven moment niets meer ziet.
Je kan overigens ook feiten helemaal vergeten zijn. Door de systematische zoektocht door je agenda’s kan je ze weer tegenkomen. Krijgen ze weer een plaats in je geheugen. Waar ze met andere herinneringen kunnen gaan interfereren. De vraag kan zijn of je met dit soort herontdekkingen blij moet zijn. Ze waren verdrongen, waarom?

Biodatabase
Ik was van plan de belangrijkste feiten op te slaan in een database, waarin ik snel zou kunnen zoeken naar gebeurtenissen, namen, ontmoetingen. Dat werkte. Bovendien zou er een “biotijdlijn” ontstaan, een raamwerk voor een autobiografie, waaraan ik documenten zou kunnen koppelen. Bestaande of waar ik nog naar zou moeten zoeken.

Ontgoocheling: de reis is gestrand
Helaas, al teruglezend kwam ik tot de teleurstellende ontdekking dat ik tot 2012 met wisselende ijver en nauwkeurigheid aantekeningen had gemaakt. De jaren daarvóór bevatten per saldo ondermaats materiaal. Zowel kwantitatief als kwalitatief. Te weinig en te onduidelijk. Bijvoorbeeld: “Om 14.00 een afspraak met Bob Olie”. Wie was dat ook weer? Waarom had ik een afspraak? Al sla je me dood. JMHW (Joost Mag Het Weten).

De som van bronnen

Een mandje met bronnen
Je ben natuurlijk niet uitsluitend aangewezen op agenda’s, ’t zou wel makkelijk zijn geweest. Maar voor een (auto)biografie put je meestal uit een verzameling van bronnen. Een “mandje”: dagboeken, brieven, knipsels, foto’s, verhalen. Een (auto)biografie is als het ware de som van de bronnen over een bereik van leeftijd 0 tot einde leeftijd.
Zoals Jan BrokkenDe Tuinen van Buitenzorg” schreef op basis van brieven van zijn moeder en aanvullend onderzoek.

Vergeten
Aan de hand van de notities in de agenda’s kan, wat je vergeten bent, weer tot leven komen. Het gevaar van oude foto’s en oude verhalen is overigens dat ze hun eigen werkelijkheid gevormd kunnen hebben. Was het echt zo? Zijn dit mijn eigen ervaringen of is het opgeklopte ‘hearsay’? Checken dus. In het “Vergeetboek” van Douwe Draaisma kan je hier veel overlezen. Een van zijn uitspraken: “ Het geheugen wordt gedomineerd door vergeten”.

Raadpleeg tijdig je orale bronnen

Tijdig beginnen
De moraal van dit verhaal: schrijf een autobiografie. Het kan je in de historie plaatsen, op passende hoogte, en levert je stof tot introspectie. Het kan een bijdrage leveren aan je eigen identiteit en zelfs aan die van je nageslacht. En, tenslotte, begin er tijdig aan. Houd een dagboek bij en wees daarbij niet te zuinig met details, met gevoelens, waarnemingen en analyses.
Het tegenstrijdige is dat je vóór je veertigste daar doorgaans geen belangstelling voor hebt en dat je daarna het risico loopt de vorige generatie niet meer te kunnen bevragen. Wij hebben geen orale traditie zoals de Marrons in Suriname, waarover mijn vriend Bonno Thoden van Velzen publiceerde.
Wacht dus niet tot het te laat is, mis de orale bronnen niet. Je zal niet de eerste zijn die daar, tot z’n spijt, te laat achter komt.

Edwin Kisman


Lees ook mijn columns

Ik was jong, dan wil je wel wat – een autobiografie

Een ‘retraite’ om weer inspiratie op te doen 10 september 2021


De necrologie van prof. Bonno Thoden van 
Velzen 

Necrologie Bonno Thoden van Velzen – Dirk Vlasblom NRC 26 juni 2020


Het artikel in de Volkskrant van 25 september 2021, Opinie pag 20

Het verhaal van mijn leven leert mij wie ik ben
Voor zijn interviews over een zinvol leven dompelde Volkskrant-redacteur Fokke Obbema
zich wekelijks onder in het levensverhaal van anderen.
Het bracht hem tot de vraag: hoe zou ik mijn eigen verhaal verwoorden? En hoe zinvol is dat?


En de boeken

De Tuinen van Buitenzorg – Jan Brokken

 

 

Vergeetboek – Douwe Draaisma

1

Handleidingenmaker: denk als een gebruiker 

Waarom zijn moderne apparaten vaak zo complex, zo opgefokt, zo overgedimensioneerd? Een apparaat met tienduizend functies, waarvan je er maar drie gebruikt. Met duizend knopjes. Waarom zo complex? Omdat elk knopje erbij de innovatiestatus verhoogt? Pure functiemasochisme of technonarcisme. De meeste consumenten willen dat nu eenmaal, zeggen de fabrikanten. Echt waar?

Hulp bij het gebruik
Alleen zelfverklarende apparaten die intuitief te gebruiken zijn, zoals de iPad, hebben geen handleiding nodig. Evenmin de apparaten waarmee de gebruiker al helemaal vertrouwd is. Complexe apparaten echter, kunnen nauwelijks zonder. Behalve voor die gebruikers die gewend zijn een apparaat in gebruik te nemen zonder ook maar één letter van een handleiding te lezen. Ze zien wel waar het schip strandt. Anderen nemen eerst de handleiding (ettelijke malen) door voor ze aan het avontuur beginnen.

Auto vol gadgets
Ik heb mijn auto onlangs ingeruild voor een negen jaar jongere, gebruikte. Zelfde merk, zelfde type. ‘New school’ dus helaas veel nieuwe snufjes (‘gadgets’), waarvan een aantal overbodig. Hoewel ik redelijk vertrouwd ben met het type, vragen al die snufjes om een handleiding. Teleurstelling: zo goed als de auto is, zo slecht is de handleiding. Te dik, 438 pagina;s terwijl voor de zaken waar het om gaat 10 à 20 pagina’s voldoende waren geweest.
Hoe zit ‘t met dit knopje, en met dat controlelampje? ‘n Uitleg over het onderwerp over drie pagina’s met verwijzingen gemiddeld 50 pagina’s verder. En dan nog: hè, wat bedoelen ze daar nou mee? Gelukkig was ik al vertrouwd met het type en kon de verkoper me, ‘hands on’, in korte tijd wegwijs maken in de ‘gadgets’. “Innovaties”.
Jaap Roelants verwoordde dit probleem kernachtig in het financieele Dagblad van 14 november 2020. De kop van zijn artikel: “Leuk al die snufjes. Maar hoe start-ie eigenlijk?

Read The Fucking Manual
De meeste mensen hebben de pest aan handleidingen. Vaak worden alleen die functies gebruikt die zonder handleidingen te gebruiken zijn. De andere zijn dus overbodig, behalve voor de technofielen en technonarcisten. Dat bleek ook uit een onderzoek van de winnaar in de categorie literatuur van de Ig Nobelprijzen 2019. Dat was een onderzoek naar de omgang met handleidingen. De titel? “Life is too short to RTFM”. RTFM staat voor  ‘ Read The Fucking Manual’. De Ig Nobelprijzen zijn een soort alternatieve prijzen “waar men eerst om moet lachen, maar die ook aan het denken zetten”. Jasper van Kuijk schreef erover in de Volkskrant van 6 sep 2019.
Vorige week zijn de IgNobelprijzen 2021 bekend gemaakt.

Hier openen
In deze geest is ook een citaat uit een boek van Paul Mijksenaar “Ik heb € 2.000 voor dit rotding betaald dus ik vertik het om een heel boek te lezen”.
Paul Mijksenaar (oa bewegwijzering Schiphol) en Piet Westendorp schreven een boek over handleidingen en dan in het bijzonder over de visualisering ervan, getiteld: “ Hier openen. De kunst van de visuele instructies”. Ze laten zien dat visualiseren veel kan verduidelijken, maar dat beelden ‘an sich’ geen panacee zijn. Ze geven daar veel voorbeelden van. Ook hierbij gaat het om het juiste gebruik van de beelden. Een interessant boek.

Toch nuttig
Ondanks dat kan een handleiding z’n nut hebben. Hij moet wel goed zijn, maar wat is goed? Hij moet leesbaar, overzichtelijk, visueel ondersteund, logisch opgebouwd, maar vooral begrijpelijk zijn. Daar schort het nogal eens aan. Handleidingen zijn vaak, net als de apparaten, te complex en onbegrijpelijk. Dat komt omdat ze vaak geschreven worden door produktontwikkelaars die teveel zaken als vanzelfsprekend beschouwen.

User made
Dat zou anders moeten. Ze zouden geschreven moeten worden door (potentiële) gebruikers die het apparaat niet kennen en die ermee moeten gaan werken. Stap voor stap ontdekken hoe je met het apparaat moet omgaan. En die stappen helder en eenvoudig beschrijven. Overbodigheden weglaten. Als het kan op een paar A4-tjes.

Twintig talen, ook nog eens
Daarbij komt ook nog eens dat de meeste handleidingen in twintig talen worden bijgevoegd. Omwille van de efficiency: dan hoeft de fabrikant bij de verzending niet op te letten naar welk land het produkt gaat. Ik los dat op door het deel dat ik nodig heb er uit te snijden, een gewoonte die ik ook heb bij reiswijzers. Gelaagde efficiency.

Kookstrip
Een apart soort handleiding is de “kookstrip”, een recept in de vorm van een processchema. Met ingrediënten en de vereiste handelingen. Volgordelijk opgebouwd. Compact en overzichtelijk op niet meer dan één A4. Nooit tegen het eind van het koken er achter komen dat je in ’t begin nog wat anders had moeten doen.

Specialist
Zoals te verwachten zijn er ook specialisten die van het schrijven/visualiseren van handleidingen hun professie hebben gemaakt. Een gat in de markt? Deze professionals zullen waarschijnlijk betere waar afleveren dan de ‘in house’ handleidingenmakers van de fabrikanten. Manualise is zo’n specialist

Waar is die handleiding?
Dan heb je nog het probleem van bezitters van een apparaat die vergeten zijn hoe het werkt en die hun handleiding niet kunnen vinden. Ook daar zijn oplossingen voor bedacht door slimmerikken die kennelijk ook eens met dat probleem hebben geworsteld. Zie “Handleiding zoek”.
Waaraan moet de ideale handleiding voldoen?
1. • Eentalig, in goed Nederlands (geen Microsoft vertaling)
2. • Heldere en waterdichte stap-voor-stap beschrijving
Geschreven in samenwerking met ondeskundige gebruikers
die het apparaat nog niet kennen
3. • De vragen van gebruikers beantwoordend
4. • Geschreven in een leesbare letter, klare taal en visueel ondersteund
5. • Rekening houdend met laaggeletterden
Eventueel met verwijzing naar een YouTube filmpje, voor als het nog steeds niet lukt
6. • Bij voorkeur niet langer dan één A4
7   Gericht op de wat oudere technofoob

Think like a user
Geldt voor tijdschriften en kranten het adagium “Think like a reader”, voor handleiding  geldt de variant “Think like a user”. Een betere voorwaarde is niet denkbaar.

Edwin Kisman

In de serie “Denk als …………” heb ik de volgende columns geschreven
Handleidingenmaker
Handleiding zoek
2

Een ‘retraite’ om weer inspiratie op te doen

een slak verbeeldt retraiteHet heeft me de laatste tijd aan voldoende inspiratie ontbroken om in dit blog regelmatig columns te schrijven. De vorige verscheen vier maanden na 4 mei. Vandaar dat ik had besloten om een week in ‘retraite’ te gaan. Dat deed ik in een recreatiebungalow, een weekje geleend van mijn dochter Anna. Te midden van de bossen in de buurt van Steenwijk. Van alle gemakken voorzien. Stille omgeving. Fluitende vogels. Zo nu en dan op grote afstand een passerend vliegtuig. Ideale condities. Een omgeving waar ik ongestoord en geconcentreerd zou kunnen werken: lezen, onderzoeken, schrijven en redigeren. Waar ik ideeën zou kunnen krijgen en die zou kunnen uitwerken.

een stil strand op Bali
Alleen op Bali

Afzondering
Over afzondering heb ik al eens eerder geschreven in mijn column “De waarde van het “alleen zijn”  in afzondering op Bali” ( 7 september 2017 ). Ik merkte toen op: “Alleen zijn ( ‘solitude’) is niet synoniem met eenzaamheid (‘loneliness’). Alleen zijn is als het ware een ‘aggregatietoestand’ waarin je als mens kan verkeren. Meestal tijdelijk. Eenzaamheid is een gevoelstoestand, je afgewezen voelen, je buitengesloten voelen, de steun van anderen missen.”

Soms werkt het niet
Maar in die eerdere column had ik ook een artikel aangehaald waarin beschreven werd hoe je afzonderen om een ei te leggen soms niet werkt. Jette Pellemans beschreef in de NRC (23 februari 2017) dat afzondering niet altijd werkt. Zij haalde over dit onderwerp enkele schrijvers aan en een paar psychologen. Schrijvers die uit hun dagelijkse omgeving naar een afgelegen plek vertrokken om alleen te zijn, ongestoord inspiratie op te doen en om aan een boek te kunnen werken. Ze leken er eerder een schrijversblok van te krijgen. Ze voelden zich beperkt. Een organisatiepsycholoog zei daarover “De druk dat het dáár moet gebeuren ondermijnt de creativiteit”. Onderliggend zijn ‘vermijdingsmotivatie’(vermijden dat je faalt) of ‘streefmotivatie’(streven naar succes). Zit je om ideeën verlegen dan kan je volgens haar beter actief bezig zijn.”

Bij mij ook niet
In de eerste drie dagen van mij ‘retraite’ bleek er veel waarheid te zitten in de ervaringen van die schrijvers. Ik beperkte me tot het inzien en organiseren van mappen met ideeën voor potentiële columns. Schuiven en nog eens schuiven. De schrijfflow bleef uit. Zou het bij mij ook niet werken?

Gedachten op papier gezet, midden in de nacht
Drie uur ’s nachts

De doorbraak
In de nacht van de derde dag beleefde ik een doorbraak. Ik werd midden in de nacht wakker, een uur of drie en kon niet weer in slaap komen. Merkte dat mijn hoofd vol zat met gedachten en ideeën, door het lezen, het ordenen van idee-mappen en het denken erover. Het onbewuste was door blijven werken. Ook de angst mijn ideeën te vergeten hield mij uit mijn slaap. Vastleggen. Ik uit bed. Naar de tafel in de kamer. De lampen erboven waren gelukkig wat gedimd, anders zou ik te wakker geworden zijn. Ik heb een stapeltje papieren gepakt en ben haastig en snel gaan schrijven, als bij ‘freewriting’ zonder te letten op punt of komma’s, voortdurend tegen mezelf zeggend “leesbaar schrijven”. Gedachten, associaties. Een lineaire mindmap. Het bleek dat in de stilte toch gedachten gegroeid waren die pas later tot expressie konden komen. Na drie kwartier was ik uitgeschreven, waren mijn gedachten overgeheveld naar het papier, was m’n hoofd leeg. Ik had het koud gekregen waardoor ik weer naar m’n warme bed verlangde. Viel snel in slaap met de gedachte: “het deeg is gemaakt, nu laten rijzen en morgen afbakken”.

Nieuwe methode?
Een structurele oplossing dacht ik, een nieuwe methode: niet tot de ochtend wachten maar halverwege de nacht al vastleggen. Maar nee. In het blad “Vol van Boeken”, las ik een interview van Minou op den Velde met Adriaan van Dis. Minou: “ U begint vroeg in de ochtend te schrijven?” Adriaan: “Om een uur of zes trek ik mijn trainingspak aan en ga na het luisteren naar de ochtendradio achter mijn schrijftafel zitten. Ik heb meestal ’s nachts al wat geschreven, want om drie uur word ik bezocht door de nachtredacteur. Die heeft lumineuze ideeën. Er ligt altijd papier naast mijn bed. ….. Vaak tik ik alles snel uit, want mijn handschrift blijft maar een paar uur leesbaar”

Brain purge
Naast de ideeën die ik kreeg was het verminderen van stress een welkome bijvangst (‘collateral benefit‘) wanneer je het teveel aan gedachten overhevelt naar een extern geheugen: papier of een computer. “Hik spik spouw. Ik geef de hik aan jou”. Jij bent er pas echt van af als je je gedachte ook helemaal los laat. Dumpen in de “trash”. Uit je volle hoofd zetten en helemaal vertrouwen op dat externe geheugen, dat je op elk moment kan raadplegen. Ziezo, weer ruimte in je hoofd. Zorgen, zeurende gedachten zijn ook notoire bezetters van  geheugenruimte. Is iets gebeurd en kan je er niets meer aan doen, hup de ” trash” in. Niet langer over zeiken. Je hoofd leegmaken, “brainpurge“.

Een krètèk tijdens een tropische regenbui
Krètèkmoment

Het krètèk moment
Ik ben geen roker (meer). Ruim tien jaar geleden gestopt. Een uitzondering maak ik als ik onder een afdak zit waar een tropische bui op roffelt. Dan pak ik mijn pakje Dji Sam Soe krètèks, die altijd in de aanslag ligt. Een aansteker, een vlam. En dan komen toen en daar weer samen. De tropen.

Wat was het resultaat?
Ik had mezelf een ‘target’ gesteld van vier (eerste versies van) columns, en vier bijbehorende illustraties. Daarnaast wilde ik een leesachterstand inhalen en een autobiografische database opzetten aan de hand van mijn agenda’s van voorgaande jaren. Dat doel heb ik niet gehaald. Wat ik wel bereikt heb is introspectie en de ordening van aantekeningen en gedachten waaruit naderhand enkele columns ontstonden. Onder andere deze en die van vorige week. En, niet te vergeten, twee krètèk momenten.

Edwin Kisman

Lees meer in:

Het Magzine van Libris, waarin het geciteerde interview  “Vol van boeken”

De volgende columns die  gerelateerd zijn

De Ideeënfabriek of het ‘brainstorm moment’
( 9 maart 2015)

De waarde van het “alleen zijn”  in afzondering op Bali” 
(7 september 2017)

Alleen zijn ten uitvoer gebracht
(8 december 2017)

Stress? Een vol hoofd? Hoe maak je ’t leeg ?
(12 november 2019)

2