Een autobiografie? Begin er tijdig aan

Reis terug in de tijd

Tijdens mijn retraite, waarover ik twee weken geleden schreef, was ik van plan aan de hand van aantekeningen in mijn agenda’s een reis terug in de tijd te maken. De basis voor een autobiografie. Ik begon in juli van dit jaar met het teruglezen van mijn agenda’s, die ik vanaf 1954 heb.

Agenda’s
Sinds acht jaar heb ik grote  Moleskine agenda’s, met een slap zwart kaft. Ze liggen goed in de hand, zijn goed beschrijfbaar en overzichtelijk. Op de linker pagina een weekkalender en op de rechter een blanco pagina met ruimte voor aantekeningen. Ideeën, observaties. Ik heb net een nieuwe gekocht, die ik meteen in gebruik kan nemen omdat hij over 18 maanden loopt. Van juli 2021 tot december 2022. Betekent dat ik al ver vooruit kan plannen.

Feiten roepen herinneringen op of versterken die

Geholpen herinnering
Ik ben terug gaan lezen. Heb belangrijke gebeurtenissen gemarkeerd, feiten en ervaringen waaromheen een web van herinneringen kan ontstaan.  Herinneringen die daardoor ook weer scherpte krijgen. Naarmate de tijd verstrijkt vervagen herinneringen immers. Alsof de ruit waardoor je kijkt steeds meer beslaat, tot je op een gegeven moment niets meer ziet.
Je kan overigens ook feiten helemaal vergeten zijn. Door de systematische zoektocht door je agenda’s kan je ze weer tegenkomen. Krijgen ze weer een plaats in je geheugen. Waar ze met andere herinneringen kunnen gaan interfereren. De vraag kan zijn of je met dit soort herontdekkingen blij moet zijn. Ze waren verdrongen, waarom?

Biodatabase
Ik was van plan de belangrijkste feiten op te slaan in een database, waarin ik snel zou kunnen zoeken naar gebeurtenissen, namen, ontmoetingen. Dat werkte. Bovendien zou er een “biotijdlijn” ontstaan, een raamwerk voor een autobiografie, waaraan ik documenten zou kunnen koppelen. Bestaande of waar ik nog naar zou moeten zoeken.

Ontgoocheling: de reis is gestrand
Helaas, al teruglezend kwam ik tot de teleurstellende ontdekking dat ik tot 2012 met wisselende ijver en nauwkeurigheid aantekeningen had gemaakt. De jaren daarvóór bevatten per saldo ondermaats materiaal. Zowel kwantitatief als kwalitatief. Te weinig en te onduidelijk. Bijvoorbeeld: “Om 14.00 een afspraak met Bob Olie”. Wie was dat ook weer? Waarom had ik een afspraak? Al sla je me dood. JMHW (Joost Mag Het Weten).

De som van bronnen

Een mandje met bronnen
Je ben natuurlijk niet uitsluitend aangewezen op agenda’s, ’t zou wel makkelijk zijn geweest. Maar voor een (auto)biografie put je meestal uit een verzameling van bronnen. Een “mandje”: dagboeken, brieven, knipsels, foto’s, verhalen. Een (auto)biografie is als het ware de som van de bronnen over een bereik van leeftijd 0 tot einde leeftijd.
Zoals Jan BrokkenDe Tuinen van Buitenzorg” schreef op basis van brieven van zijn moeder en aanvullend onderzoek.

Vergeten
Aan de hand van de notities in de agenda’s kan, wat je vergeten bent, weer tot leven komen. Het gevaar van oude foto’s en oude verhalen is overigens dat ze hun eigen werkelijkheid gevormd kunnen hebben. Was het echt zo? Zijn dit mijn eigen ervaringen of is het opgeklopte ‘hearsay’? Checken dus. In het “Vergeetboek” van Douwe Draaisma kan je hier veel overlezen. Een van zijn uitspraken: “ Het geheugen wordt gedomineerd door vergeten”.

Raadpleeg tijdig je orale bronnen

Tijdig beginnen
De moraal van dit verhaal: schrijf een autobiografie. Het kan je in de historie plaatsen, op passende hoogte, en levert je stof tot introspectie. Het kan een bijdrage leveren aan je eigen identiteit en zelfs aan die van je nageslacht. En, tenslotte, begin er tijdig aan. Houd een dagboek bij en wees daarbij niet te zuinig met details, met gevoelens, waarnemingen en analyses.
Het tegenstrijdige is dat je vóór je veertigste daar doorgaans geen belangstelling voor hebt en dat je daarna het risico loopt de vorige generatie niet meer te kunnen bevragen. Wij hebben geen orale traditie zoals de Marrons in Suriname, waarover mijn vriend Bonno Thoden van Velzen publiceerde.
Wacht dus niet tot het te laat is, mis de orale bronnen niet. Je zal niet de eerste zijn die daar, tot z’n spijt, te laat achter komt.

Edwin Kisman


Lees ook mijn columns

Ik was jong, dan wil je wel wat – een autobiografie

Een ‘retraite’ om weer inspiratie op te doen 10 september 2021

De necrologie van prof. Bonno Thoden van Velzen 

Necrologie Bonno Thoden van Velzen – Dirk Vlasblom NRC 26 juni 2020

En de boeken

De Tuinen van Buitenzorg – Jan Brokken

 

 

Vergeetboek – Douwe Draaisma

Print Friendly, PDF & Email

Handleidingenmaker: denk als een gebruiker 

Waarom zijn moderne apparaten vaak zo complex, zo opgefokt, zo overgedimensioneerd? Een apparaat met tienduizend functies, waarvan je er maar drie gebruikt. Met duizend knopjes. Waarom zo complex? Omdat elk knopje erbij de innovatiestatus verhoogt? Pure functiemasochisme of technonarcisme. De meeste consumenten willen dat nu eenmaal, zeggen de fabrikanten. Echt waar?

Hulp bij het gebruik
Alleen zelfverklarende apparaten die intuitief te gebruiken zijn, zoals de iPad, hebben geen handleiding nodig. Evenmin de apparaten waarmee de gebruiker al helemaal vertrouwd is. Complexe apparaten echter, kunnen nauwelijks zonder. Behalve voor die gebruikers die gewend zijn een apparaat in gebruik te nemen zonder ook maar één letter van een handleiding te lezen. Ze zien wel waar het schip strandt. Anderen nemen eerst de handleiding (ettelijke malen) door voor ze aan het avontuur beginnen.

Auto vol gadgets
Ik heb mijn auto onlangs ingeruild voor een negen jaar jongere, gebruikte. Zelfde merk, zelfde type. ‘New school’ dus helaas veel nieuwe snufjes (‘gadgets’), waarvan een aantal overbodig. Hoewel ik redelijk vertrouwd ben met het type, vragen al die snufjes om een handleiding. Teleurstelling: zo goed als de auto is, zo slecht is de handleiding. Te dik, 438 pagina;s terwijl voor de zaken waar het om gaat 10 à 20 pagina’s voldoende waren geweest.
Hoe zit ‘t met dit knopje, en met dat controlelampje? ‘n Uitleg over het onderwerp over drie pagina’s met verwijzingen gemiddeld 50 pagina’s verder. En dan nog: hè, wat bedoelen ze daar nou mee? Gelukkig was ik al vertrouwd met het type en kon de verkoper me, ‘hands on’, in korte tijd wegwijs maken in de ‘gadgets’. “Innovaties”.
Jaap Roelants verwoordde dit probleem kernachtig in het financieele Dagblad van 14 november 2020. De kop van zijn artikel: “Leuk al die snufjes. Maar hoe start-ie eigenlijk?

Read The Fucking Manual
De meeste mensen hebben de pest aan handleidingen. Vaak worden alleen die functies gebruikt die zonder handleidingen te gebruiken zijn. De andere zijn dus overbodig, behalve voor de technofielen en technonarcisten. Dat bleek ook uit een onderzoek van de winnaar in de categorie literatuur van de Ig Nobelprijzen 2019. Dat was een onderzoek naar de omgang met handleidingen. De titel? “Life is too short to RTFM”. RTFM staat voor  ‘ Read The Fucking Manual’. De Ig Nobelprijzen zijn een soort alternatieve prijzen “waar men eerst om moet lachen, maar die ook aan het denken zetten”. Jasper van Kuijk schreef erover in de Volkskrant van 6 sep 2019.
Vorige week zijn de IgNobelprijzen 2021 bekend gemaakt.

Hier openen
In deze geest is ook een citaat uit een boek van Paul Mijksenaar “Ik heb € 2.000 voor dit rotding betaald dus ik vertik het om een heel boek te lezen”.
Paul Mijksenaar (oa bewegwijzering Schiphol) en Piet Westendorp schreven een boek over handleidingen en dan in het bijzonder over de visualisering ervan, getiteld: “ Hier openen. De kunst van de visuele instructies”. Ze laten zien dat visualiseren veel kan verduidelijken, maar dat beelden ‘an sich’ geen panacee zijn. Ze geven daar veel voorbeelden van. Ook hierbij gaat het om het juiste gebruik van de beelden. Een interessant boek.

Toch nuttig
Ondanks dat kan een handleiding z’n nut hebben. Hij moet wel goed zijn, maar wat is goed? Hij moet leesbaar, overzichtelijk, visueel ondersteund, logisch opgebouwd, maar vooral begrijpelijk zijn. Daar schort het nogal eens aan. Handleidingen zijn vaak, net als de apparaten, te complex en onbegrijpelijk. Dat komt omdat ze vaak geschreven worden door produktontwikkelaars die teveel zaken als vanzelfsprekend beschouwen.

User made
Dat zou anders moeten. Ze zouden geschreven moeten worden door (potentiële) gebruikers die het apparaat niet kennen en die ermee moeten gaan werken. Stap voor stap ontdekken hoe je met het apparaat moet omgaan. En die stappen helder en eenvoudig beschrijven. Overbodigheden weglaten. Als het kan op een paar A4-tjes.

Twintig talen, ook nog eens
Daarbij komt ook nog eens dat de meeste handleidingen in twintig talen worden bijgevoegd. Omwille van de efficiency: dan hoeft de fabrikant bij de verzending niet op te letten naar welk land het produkt gaat. Ik los dat op door het deel dat ik nodig heb er uit te snijden, een gewoonte die ik ook heb bij reiswijzers. Gelaagde efficiency.

Kookstrip
Een apart soort handleiding is de “kookstrip”, een recept in de vorm van een processchema. Met ingrediënten en de vereiste handelingen. Volgordelijk opgebouwd. Compact en overzichtelijk op niet meer dan één A4. Nooit tegen het eind van het koken er achter komen dat je in ’t begin nog wat anders had moeten doen.

Specialist
Zoals te verwachten zijn er ook specialisten die van het schrijven/visualiseren van handleidingen hun professie hebben gemaakt. Een gat in de markt? Deze professionals zullen waarschijnlijk betere waar afleveren dan de ‘in house’ handleidingenmakers van de fabrikanten. Manualise is zo’n specialist

Waar is die handleiding?
Dan heb je nog het probleem van bezitters van een apparaat die vergeten zijn hoe het werkt en die hun handleiding niet kunnen vinden. Ook daar zijn oplossingen voor bedacht door slimmerikken die kennelijk ook eens met dat probleem hebben geworsteld. Zie “Handleiding zoek”.
Waaraan moet de ideale handleiding voldoen?
1. • Eentalig, in goed Nederlands (geen Microsoft vertaling)
2. • Heldere en waterdichte stap-voor-stap beschrijving
Geschreven in samenwerking met ondeskundige gebruikers
die het apparaat nog niet kennen
3. • De vragen van gebruikers beantwoordend
4. • Geschreven in een leesbare letter, klare taal en visueel ondersteund
5. • Rekening houdend met laaggeletterden
Eventueel met verwijzing naar een YouTube filmpje, voor als het nog steeds niet lukt
6. • Bij voorkeur niet langer dan één A4
7   Gericht op de wat oudere technofoob

Think like a user
Geldt voor tijdschriften en kranten het adagium “Think like a reader”, voor handleiding  geldt de variant “Think like a user”. Een betere voorwaarde is niet denkbaar.

Edwin Kisman

In de serie “Denk als …………” heb ik de volgende columns geschreven
Handleidingenmaker
Handleiding zoek
2
Print Friendly, PDF & Email

Een ‘retraite’ om weer inspiratie op te doen

een slak verbeeldt retraiteHet heeft me de laatste tijd aan voldoende inspiratie ontbroken om in dit blog regelmatig columns te schrijven. De vorige verscheen vier maanden na 4 mei. Vandaar dat ik had besloten om een week in ‘retraite’ te gaan. Dat deed ik in een recreatiebungalow, een weekje geleend van mijn dochter Anna. Te midden van de bossen in de buurt van Steenwijk. Van alle gemakken voorzien. Stille omgeving. Fluitende vogels. Zo nu en dan op grote afstand een passerend vliegtuig. Ideale condities. Een omgeving waar ik ongestoord en geconcentreerd zou kunnen werken: lezen, onderzoeken, schrijven en redigeren. Waar ik ideeën zou kunnen krijgen en die zou kunnen uitwerken.

een stil strand op Bali
Alleen op Bali

Afzondering
Over afzondering heb ik al eens eerder geschreven in mijn column “De waarde van het “alleen zijn”  in afzondering op Bali” ( 7 september 2017 ). Ik merkte toen op: “Alleen zijn ( ‘solitude’) is niet synoniem met eenzaamheid (‘loneliness’). Alleen zijn is als het ware een ‘aggregatietoestand’ waarin je als mens kan verkeren. Meestal tijdelijk. Eenzaamheid is een gevoelstoestand, je afgewezen voelen, je buitengesloten voelen, de steun van anderen missen.”

Soms werkt het niet
Maar in die eerdere column had ik ook een artikel aangehaald waarin beschreven werd hoe je afzonderen om een ei te leggen soms niet werkt. Jette Pellemans beschreef in de NRC (23 februari 2017) dat afzondering niet altijd werkt. Zij haalde over dit onderwerp enkele schrijvers aan en een paar psychologen. Schrijvers die uit hun dagelijkse omgeving naar een afgelegen plek vertrokken om alleen te zijn, ongestoord inspiratie op te doen en om aan een boek te kunnen werken. Ze leken er eerder een schrijversblok van te krijgen. Ze voelden zich beperkt. Een organisatiepsycholoog zei daarover “De druk dat het dáár moet gebeuren ondermijnt de creativiteit”. Onderliggend zijn ‘vermijdingsmotivatie’(vermijden dat je faalt) of ‘streefmotivatie’(streven naar succes). Zit je om ideeën verlegen dan kan je volgens haar beter actief bezig zijn.”

Bij mij ook niet
In de eerste drie dagen van mij ‘retraite’ bleek er veel waarheid te zitten in de ervaringen van die schrijvers. Ik beperkte me tot het inzien en organiseren van mappen met ideeën voor potentiële columns. Schuiven en nog eens schuiven. De schrijfflow bleef uit. Zou het bij mij ook niet werken?

Gedachten op papier gezet, midden in de nacht
Drie uur ’s nachts

De doorbraak
In de nacht van de derde dag beleefde ik een doorbraak. Ik werd midden in de nacht wakker, een uur of drie en kon niet weer in slaap komen. Merkte dat mijn hoofd vol zat met gedachten en ideeën, door het lezen, het ordenen van idee-mappen en het denken erover. Het onbewuste was door blijven werken. Ook de angst mijn ideeën te vergeten hield mij uit mijn slaap. Vastleggen. Ik uit bed. Naar de tafel in de kamer. De lampen erboven waren gelukkig wat gedimd, anders zou ik te wakker geworden zijn. Ik heb een stapeltje papieren gepakt en ben haastig en snel gaan schrijven, als bij ‘freewriting’ zonder te letten op punt of komma’s, voortdurend tegen mezelf zeggend “leesbaar schrijven”. Gedachten, associaties. Een lineaire mindmap. Het bleek dat in de stilte toch gedachten gegroeid waren die pas later tot expressie konden komen. Na drie kwartier was ik uitgeschreven, waren mijn gedachten overgeheveld naar het papier, was m’n hoofd leeg. Ik had het koud gekregen waardoor ik weer naar m’n warme bed verlangde. Viel snel in slaap met de gedachte: “het deeg is gemaakt, nu laten rijzen en morgen afbakken”.

Nieuwe methode?
Een structurele oplossing dacht ik, een nieuwe methode: niet tot de ochtend wachten maar halverwege de nacht al vastleggen. Maar nee. In het blad “Vol van Boeken”, las ik een interview van Minou op den Velde met Adriaan van Dis. Minou: “ U begint vroeg in de ochtend te schrijven?” Adriaan: “Om een uur of zes trek ik mijn trainingspak aan en ga na het luisteren naar de ochtendradio achter mijn schrijftafel zitten. Ik heb meestal ’s nachts al wat geschreven, want om drie uur word ik bezocht door de nachtredacteur. Die heeft lumineuze ideeën. Er ligt altijd papier naast mijn bed. ….. Vaak tik ik alles snel uit, want mijn handschrift blijft maar een paar uur leesbaar”

Brain purge
Naast de ideeën die ik kreeg was het verminderen van stress een welkome bijvangst (‘collateral benefit‘) wanneer je het teveel aan gedachten overhevelt naar een extern geheugen: papier of een computer. “Hik spik spouw. Ik geef de hik aan jou”. Jij bent er pas echt van af als je je gedachte ook helemaal los laat. Dumpen in de “trash”. Uit je volle hoofd zetten en helemaal vertrouwen op dat externe geheugen, dat je op elk moment kan raadplegen. Ziezo, weer ruimte in je hoofd. Zorgen, zeurende gedachten zijn ook notoire bezetters van  geheugenruimte. Is iets gebeurd en kan je er niets meer aan doen, hup de ” trash” in. Niet langer over zeiken. Je hoofd leegmaken, “brainpurge“.

Een krètèk tijdens een tropische regenbui
Krètèkmoment

Het krètèk moment
Ik ben geen roker (meer). Ruim tien jaar geleden gestopt. Een uitzondering maak ik als ik onder een afdak zit waar een tropische bui op roffelt. Dan pak ik mijn pakje Dji Sam Soe krètèks, die altijd in de aanslag ligt. Een aansteker, een vlam. En dan komen toen en daar weer samen. De tropen.

Wat was het resultaat?
Ik had mezelf een ‘target’ gesteld van vier (eerste versies van) columns, en vier bijbehorende illustraties. Daarnaast wilde ik een leesachterstand inhalen en een autobiografische database opzetten aan de hand van mijn agenda’s van voorgaande jaren. Dat doel heb ik niet gehaald. Wat ik wel bereikt heb is introspectie en de ordening van aantekeningen en gedachten waaruit naderhand enkele columns ontstonden. Onder andere deze en die van vorige week. En, niet te vergeten, twee krètèk momenten.

Edwin Kisman

Lees meer in:

Het Magzine van Libris, waarin het geciteerde interview  “Vol van boeken”

De volgende columns die  gerelateerd zijn

De Ideeënfabriek of het ‘brainstorm moment’
( 9 maart 2015)

De waarde van het “alleen zijn”  in afzondering op Bali” 
(7 september 2017)

Alleen zijn ten uitvoer gebracht
(8 december 2017)

Stress? Een vol hoofd? Hoe maak je ’t leeg ?
(12 november 2019)

Print Friendly, PDF & Email
2